Phả hệ học thuật: đọc một nhà khoa học qua thầy và trò của họ

Khi muốn hiểu một nhà khoa học, người ta thường mở danh sách công bố. Nhưng có một nguồn tư liệu khác ít được dùng hơn mà nhiều khi nói được nhiều hơn: những người đã dạy họ và những người họ đã dạy. Trong giới nghiên cứu, chuỗi thầy — trò này được gọi là phả hệ học thuật. Nó không phải gia phả theo nghĩa huyết thống, mà là đường đi của phương pháp, câu hỏi và thói quen làm việc từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bài này đi qua cách dựng một chân dung nhà khoa học từ phả hệ học thuật: lấy tư liệu ở đâu, đọc thế nào cho đúng, và những cái bẫy khiến người viết dễ kể sai về một người thật.

Phả hệ học thuật là gì và vì sao nó đáng đọc

Ở dạng đơn giản nhất, phả hệ học thuật là một cây: ở gốc là người hướng dẫn luận án tiến sĩ của nhà khoa học, các nhánh là những nghiên cứu sinh, học viên cao học mà người đó đã hướng dẫn, rồi học trò của học trò. Với các ngành có truyền thống lâu đời, cây này có thể lần ngược nhiều thế hệ, qua nhiều quốc gia.

Lý do nó đáng đọc nằm ở chỗ danh sách bài báo chỉ cho thấy người đó đã làm gì, còn phả hệ cho thấy người đó học cách làm từ đâu và truyền lại cho ai. Ba điều thường lộ ra khi đặt một người vào phả hệ:

• Nguồn gốc phương pháp. Một nhà toán học được đào tạo trong một trường phái giải tích sẽ có cách đặt bài toán khác hẳn người xuất thân từ trường phái tổ hợp, dù hai người cùng nằm trong một khoa.
• Đóng góp thầm lặng. Có người công bố không nhiều nhưng đã đào tạo một thế hệ trưởng nhóm. Đóng góp đó không hiện trong chỉ số trích dẫn của chính họ.
• Bước rẽ. Khi học trò đi sang một hướng khác hẳn thầy, đó thường là điểm thú vị nhất của câu chuyện: điều gì khiến họ rời con đường đã được dọn sẵn.

Tư liệu để dựng phả hệ: lấy ở đâu

Không có một cơ sở dữ liệu duy nhất ghi đầy đủ quan hệ thầy — trò của giới khoa học Việt Nam. Người viết phải ghép từ nhiều nguồn, và mỗi nguồn có độ tin khác nhau.

Một thói quen tốt là ghi nguồn cho từng cạnh của cây: mỗi đường nối thầy — trò phải có ít nhất một văn bản đứng sau. Cạnh nào chỉ dựa vào lời kể thì đánh dấu riêng và khi viết phải nói rõ đó là lời kể.

Đọc phả hệ: những câu hỏi nên đặt ra

Có cây rồi, việc tiếp theo là đọc nó. Một cây phả hệ tự nó không nói gì; người viết phải đặt câu hỏi.

Người này học được gì từ thầy mình?

So các công trình đầu tay của nhà khoa học với công trình của người hướng dẫn cùng thời điểm. Cùng loại bài toán, cùng kỹ thuật thí nghiệm, cùng cách viết? Nếu có, đó là dấu vết của trường phái. Nhưng đừng dừng ở chỗ giống nhau: thường phải mất năm bảy năm sau khi bảo vệ, một người mới có hướng đi riêng. Thời điểm đó, bài báo đầu tiên không còn tên thầy, là một mốc đáng ghi lại.

Người này đã đào tạo những ai, và họ đang ở đâu?

Đếm số học trò chưa đủ. Nên xem họ đi tiếp thế nào: bao nhiêu người còn ở lại nghề nghiên cứu, bao nhiêu người đã có nhóm riêng, bao nhiêu người chuyển hẳn sang công nghiệp hay quản lý. Một nhà khoa học có năm nghiên cứu sinh mà cả năm người đều tự đứng được là một chi tiết mạnh hơn bất kỳ tính từ ca ngợi nào.

Có những nhánh bị gãy không?

Nghiên cứu sinh bỏ dở, nhóm tan sau khi thầy nghỉ hưu, một hướng nghiên cứu không ai tiếp nối. Những chỗ này nói về điều kiện làm khoa học không kém những nhánh thành công. Viết về chúng cần tế nhị, nhưng bỏ qua hoàn toàn thì chân dung thành một bức tranh tô hồng.

Những cái bẫy khi kể chuyện bằng phả hệ

Phả hệ học thuật rất dễ bị biến thành câu chuyện “danh gia vọng tộc”: cứ lần ngược đủ xa là chạm tới một tên tuổi lớn, rồi người viết ngầm gán hào quang đó cho nhân vật. Đó là cách đọc sai phổ biến nhất.

• Bẫy hào quang thừa kế. Việc thầy của thầy là một nhà khoa học lớn không nói gì về năng lực của nhân vật. Chỉ nên nhắc khi có bằng chứng phương pháp hay câu hỏi thật sự được truyền lại.
• Bẫy người hướng dẫn trên giấy. Ở nhiều nơi, người đứng tên hướng dẫn chính là người có chức danh đủ điều kiện, còn người kèm cặp thật lại là một tiến sĩ trẻ đứng tên hướng dẫn phụ hoặc không đứng tên. Lời cảm ơn trong luận án và phỏng vấn thường làm lộ điều này.
• Bẫy công lao học trò. Thành tựu của học trò sau khi đã rời nhóm nhiều năm không nên được kể như thành tựu của thầy. Ranh giới hợp lý: kể những gì học trò làm trong thời gian còn làm việc cùng, và những gì chính học trò nói rằng mình học được.
• Bẫy trùng tên. Tên người Việt trùng rất nhiều. Hai người cùng họ tên, cùng ngành, khác trường là chuyện thường. Mỗi cạnh trong cây phải khớp ít nhất hai thông tin: tên kèm nơi làm việc, hoặc tên kèm năm bảo vệ, hoặc tên kèm mã định danh như ORCID.

Cách viết: đặt phả hệ vào chân dung thế nào cho tự nhiên

Phả hệ là xương, không phải thịt. Một chân dung chỉ liệt kê “học với ai, dạy những ai” đọc khô như biên bản. Có ba cách đưa nó vào bài cho có sức sống.

1. Kể một thói quen được truyền lại. Ví dụ một nhóm hóa học vẫn giữ lệ mỗi sáng thứ hai cả nhóm đứng quanh bàn thí nghiệm mười lăm phút, mỗi người nói một kết quả và một trục trặc. Hỏi ra thì đó là cách người thầy của trưởng nhóm từng làm ở phòng thí nghiệm nơi ông học. Một chi tiết như vậy cho thấy phả hệ sống động hơn mọi sơ đồ.
2. Kể một lần bất đồng. Học trò từng tranh luận với thầy về cách giải thích một kết quả, và thầy để học trò công bố cách hiểu của mình. Chuyện này nói về tính cách khoa học của cả hai người, nhưng chỉ viết khi cả hai bên (hoặc tư liệu đáng tin) xác nhận.
3. Đặt sơ đồ ở cuối, không ở đầu. Nếu cần một hình cây, hãy để nó như phần phụ lục cho người muốn tra, còn thân bài kể bằng người và việc.

Giới hạn: những gì phả hệ không nói được

Phả hệ học thuật chỉ ghi quan hệ đào tạo chính thức. Nó bỏ sót rất nhiều ảnh hưởng thật:

• Người đồng nghiệp ở phòng bên đã dạy cho nhân vật một kỹ thuật quan trọng nhưng không bao giờ đứng tên hướng dẫn.
• Một kỳ thực tập ngắn ở nước ngoài, một khóa học hè, nơi nhân vật lần đầu gặp câu hỏi sẽ theo mình cả đời.
• Những người đọc bản thảo, góp ý thẳng thắn qua nhiều năm.
• Với các ngành khoa học xã hội và nhân văn, ảnh hưởng qua sách vở của một tác giả chưa từng gặp đôi khi lớn hơn ảnh hưởng của người hướng dẫn.

Phả hệ cũng thiên về người ở lại học thuật. Những học trò rời nghề thường biến mất khỏi mọi nguồn, nên cây trông như toàn nhánh thành công. Khi viết, nên nói thẳng rằng cây chỉ ghi được phần có tư liệu.

Cuối cùng, đây là thông tin về người thật. Trước khi công bố một sơ đồ quan hệ thầy — trò, nhất là có ghi tên những người bỏ dở, nên hỏi ý những người được nhắc tên. Một người có thể không muốn quá khứ nghiên cứu sinh dang dở của mình được treo lên cạnh tên người thầy cũ.

Một quy trình gọn cho người viết

1. Xác định gốc: người hướng dẫn luận án tiến sĩ của nhân vật, có văn bản đi kèm.
2. Lập danh sách học trò từ lý lịch khoa học, đối chiếu với luận án lưu ở thư viện.
3. Với mỗi học trò, ghi nơi làm việc hiện tại và hướng nghiên cứu hiện tại, kèm nguồn.
4. Phỏng vấn ít nhất ba người ở các thế hệ khác nhau: một người cùng thời với nhân vật, một học trò đầu, một học trò gần đây.
5. Tìm một hai thói quen hoặc câu hỏi được truyền lại qua các thế hệ — đó là trục của câu chuyện.
6. Gửi phần mô tả quan hệ cho những người được nhắc tên đọc lại trước khi đăng.

Làm theo thứ tự này, người viết tránh được lỗi lớn nhất: dựng cây trước rồi tìm chuyện để lấp vào. Chuyện phải đến từ tư liệu; cây chỉ giúp sắp xếp nó.

Câu hỏi thường gặp