Bài này về việc viết chân dung dựa trên phỏng vấn, với người đồng ý tham gia — không phải về việc tổng hợp hồ sơ từ dữ liệu công khai.
Phần lớn bài chân dung nhà nghiên cứu đọc giống nhau: học ở đâu, làm gì, công bố bao nhiêu, và một câu về đam mê khoa học. Nguyên nhân không phải người được phỏng vấn nhạt mà là các câu hỏi không đi đâu.
Chuẩn bị: hai việc bắt buộc
Đọc một hai công trình gần nhất của họ. Không cần hiểu hết — cần biết họ đang làm gì và tự nhận giới hạn nào trong chính bài của họ. Phần "hạn chế" trong bài báo là mỏ câu hỏi tốt.
Biết ba điều trước khi vào phỏng vấn: họ nghiên cứu vấn đề gì, vì sao vấn đề đó quan trọng, và họ đã làm gì mà người khác chưa làm.
Nếu bạn không trả lời được ba điều đó trước buổi gặp, buổi phỏng vấn sẽ tiêu phần lớn thời gian vào việc hỏi chúng — và người đọc nhận được một bản giới thiệu thay vì một bài chân dung.
Bốn nhóm câu hỏi cho ra nội dung
Câu hỏi về một quyết định cụ thể. "Vì sao anh chị chọn cách tiếp cận này chứ không phải cách kia?" Câu này cho thấy cách họ nghĩ, và nó không có đáp án chung chung.
Câu hỏi về cái không chạy. "Phần nào trong đề tài này mất nhiều thời gian nhất mà cuối cùng không dùng được?" Đây là câu cho ra nội dung thật nhất và gần như không ai hỏi.
Câu hỏi về cách làm hằng ngày. "Một tuần làm việc của anh chị thực tế gồm những gì?" Người đọc — nhất là sinh viên đang cân nhắc nghề — cần thông tin này hơn cần biết về thành tích.
Câu hỏi về chỗ chưa biết. "Trong hướng của anh chị, câu hỏi nào anh chị nghĩ còn mười năm nữa vẫn chưa trả lời được?" Câu này cho ra phần đáng đọc nhất của nhiều bài.
Bốn nhóm trên thay được toàn bộ nhóm câu hỏi về đam mê và động lực, vốn cho các câu trả lời ai cũng nói được.
Câu nên tránh
"Điều gì khiến anh chị đam mê khoa học?" — câu trả lời thường là một câu chuyện đã kể nhiều lần.
"Anh chị có lời nhắn gì cho các bạn trẻ?" — cho ra lời khuyên chung chung.
"Thành tựu lớn nhất của anh chị là gì?" — người làm nghiên cứu thường không nghĩ theo cách đó, và câu này đặt họ vào thế khó.
Thay ba câu đó bằng: một quyết định cụ thể, một thất bại cụ thể, và một câu hỏi còn mở.
Xử lý thuật ngữ chuyên môn
Đây là phần quyết định bài có đọc được hay không.
Trong buổi phỏng vấn: khi gặp thuật ngữ bạn không chắc, đừng bỏ qua. Hỏi lại — "nếu giải thích cho một người ngoài ngành thì nói thế nào?" Câu trả lời cho đoạn đó thường là đoạn hay nhất của bài.
Khi viết: dùng cách diễn đạt của chính họ nếu họ đã giải thích được cho người ngoài. Đừng tự đơn giản hoá, vì đó là chỗ dễ làm sai nghĩa.
Và nếu một khái niệm không thể đơn giản hoá mà không sai, hãy nói rõ điều đó trong bài thay vì đưa một cách giải thích gần đúng.
Kiểm lại trước khi đăng
Với bài về nội dung chuyên môn, việc gửi bản thảo cho người được phỏng vấn đọc là việc nên làm — không phải để họ kiểm duyệt mà để kiểm phần chuyên môn có sai không.
Cách làm rõ ranh giới: nói trước rằng bạn gửi để kiểm tính chính xác về chuyên môn và các câu trích dẫn, còn cách trình bày và góc tiếp cận thuộc về bạn.
Nêu rõ điều này từ đầu tránh được tình huống người được phỏng vấn muốn sửa toàn bộ bài, vốn hay xảy ra khi không thống nhất trước.
Bốn ranh giới cần giữ
Không gán học vị hoặc chức danh mà không kiểm. Đây là lỗi nghiêm trọng với chính người được viết, và nó xảy ra do suy từ vị trí công tác.
Không viết vượt quá điều họ nói. Một kết quả "cho thấy có liên hệ" không được viết thành "chứng minh".
Không đặt họ vào so sánh mà họ không chọn — xếp hạng với đồng nghiệp, hay gán nhãn dạng "người giỏi nhất trong ngành".
Xin phép trước khi đưa thông tin cá nhân — gia đình, hoàn cảnh, sức khoẻ. Kể cả khi họ kể trong buổi phỏng vấn, việc đưa vào bài là quyết định riêng cần hỏi lại.
Về ghi âm
Xin phép trước khi ghi, và nói rõ bản ghi dùng để làm gì và được giữ bao lâu.
Ghi âm giúp trích dẫn chính xác, và đó là lý do đủ để xin — trích sai một câu là lỗi khó sửa sau khi đã đăng.
Một câu hỏi nên kết thúc buổi phỏng vấn
"Có điều gì tôi chưa hỏi mà anh chị nghĩ là quan trọng?"
Câu này thường cho ra phần mà người được phỏng vấn thật sự muốn nói — và nó là phần họ mang tới buổi gặp mà không ai hỏi tới.
Cần chuẩn bị gì trước khi phỏng vấn một nhà nghiên cứu?
Đọc một hai công trình gần nhất, và biết trước họ nghiên cứu vấn đề gì, vì sao nó quan trọng, và họ đã làm gì mà người khác chưa làm.
Câu hỏi nào cho ra nội dung thật nhất?
Câu về phần mất nhiều thời gian nhất mà cuối cùng không dùng được — gần như không ai hỏi và nó cho nội dung thật nhất.
Có nên gửi bản thảo cho người được phỏng vấn?
Nên, để kiểm tính chính xác về chuyên môn và các câu trích dẫn — nói rõ từ đầu rằng cách trình bày và góc tiếp cận thuộc về người viết.
Ranh giới nào quan trọng nhất?
Không gán học vị hoặc chức danh mà không kiểm, và không viết vượt quá điều họ nói — một kết quả cho thấy liên hệ không được viết thành chứng minh.
