Người ngoài thường hình dung một ngành khoa học như một khối thống nhất đang cùng tiến về phía trước. Trong thực tế, phần lớn lĩnh vực có các nhóm bất đồng với nhau ở mức nền tảng — về phương pháp nào đáng tin, về cái gì được coi là bằng chứng, và đôi khi về việc câu hỏi nào đáng hỏi.
Các trường phái hình thành thế nào
Bốn nguồn gốc:
Khác biệt về phương pháp. Một nhóm dùng cách tiếp cận này, nhóm kia dùng cách khác, và mỗi cách cho ra loại bằng chứng khác nhau.
Khác biệt về giả định nền. Hai nhóm có hai cách hiểu khác nhau về bản chất của đối tượng nghiên cứu — và giả định nền thì không kiểm nghiệm trực tiếp được.
Nguồn gốc đào tạo. Người được đào tạo trong một truyền thống mang theo cách nhìn của truyền thống đó, và họ đào tạo lớp sau theo cách tương tự.
Khác biệt về mục tiêu. Một nhóm muốn giải thích, nhóm kia muốn dự đoán, nhóm thứ ba muốn can thiệp — ba mục tiêu này dẫn tới ba tiêu chuẩn khác nhau về thế nào là một kết quả tốt.
Ba dạng bất đồng
Phân biệt được ba dạng này thì đọc một tranh luận dễ hơn nhiều:
Bất đồng về dữ kiện. Hai bên đưa ra kết quả khác nhau về cùng một câu hỏi. Dạng này giải quyết được bằng nghiên cứu thêm — và nó thường được giải quyết.
Bất đồng về diễn giải. Cùng dữ liệu, hai cách hiểu. Dạng này cần các nghiên cứu được thiết kế riêng để phân biệt hai cách hiểu, và nó mất nhiều thời gian hơn.
Bất đồng về giá trị và mục tiêu. Hai bên không tranh cãi về sự thật mà về việc cái gì đáng nghiên cứu và tiêu chuẩn nào nên áp dụng. Dạng này không giải quyết được bằng dữ liệu — và nhầm nó với hai dạng trên là nguồn của các tranh luận kéo dài vô ích.
Khi nào tranh luận có ích
Bốn dấu hiệu của một tranh luận lành mạnh:
Hai bên nêu rõ điều gì sẽ làm mình đổi ý. Đây là dấu hiệu mạnh nhất — một lập trường không có điều kiện bác bỏ nào thì không phải một lập trường khoa học.
Có các nghiên cứu được thiết kế để phân biệt hai giả thuyết.
Hai bên mô tả đúng lập luận của nhau. Tranh luận với một phiên bản đơn giản hoá của đối phương là dấu hiệu tranh luận đã thành đối đầu.
Có người ở giữa — người nhận cả hai bên có phần đúng và tìm cách tổng hợp.
Và bốn dấu hiệu ngược lại: công kích cá nhân, từ chối đọc công trình của bên kia, chặn nhau ở khâu bình duyệt và hội đồng, và đào tạo nghiên cứu sinh chỉ đọc một phía.
Ảnh hưởng tới người mới vào ngành
Đây là phần ít được nói và ảnh hưởng thật tới sự nghiệp.
Bốn điều một người mới nên biết:
Chọn người hướng dẫn là chọn một truyền thống. Nó định hình phương pháp bạn học, tạp chí bạn gửi bài, và mạng lưới bạn có.
Việc này không phải sai — phải học sâu một cách tiếp cận trước khi so sánh được các cách tiếp cận.
Nhưng nên đọc cả phía bên kia. Không phải để đổi phe mà để hiểu lập luận của họ ở dạng mạnh nhất, không phải ở dạng được mô tả lại bởi phía mình.
Cẩn thận khi bị kéo vào tranh luận sớm. Người mới lấy lập trường gay gắt thường là người lặp lại lập luận của thầy mình chứ chưa tự đánh giá — và nó đóng lại một số cửa trước khi họ hiểu mình đang đóng cái gì.
Cách đọc một tranh luận
Năm bước, cho người muốn tự đánh giá:
Đọc bài gốc của cả hai phía, không đọc bản tóm tắt của một bên về bên kia.
Xác định điểm bất đồng thật. Thường hẹp hơn nhiều so với vẻ ngoài của cuộc tranh luận.
Xem mỗi bên dựa trên loại bằng chứng nào và bằng chứng đó có giới hạn gì.
Tìm các công trình cố gắng phân xử — chúng thường có giá trị nhất và ít được chú ý nhất.
Chấp nhận rằng câu trả lời có thể là "chưa biết", hoặc "cả hai đúng trong phạm vi của mình".
Khi một trường phái thắng
Ba cách một tranh luận kết thúc, và chỉ cách đầu là theo kiểu người ta hình dung:
Bằng chứng quyết định. Một nghiên cứu hoặc một chuỗi nghiên cứu giải quyết câu hỏi.
Tổng hợp. Hai bên hoá ra đúng ở các phạm vi khác nhau, và một khung rộng hơn chứa được cả hai. Đây là kết cục phổ biến hơn người ta nghĩ.
Thế hệ thay đổi. Một bên dần mất người, không tuyển được nghiên cứu sinh, và tắt đi mà không ai tuyên bố gì. Đây là cách kết thúc phổ biến nhất trong thực tế, và nó không giống với việc được chứng minh là sai.
Một điều đáng giữ
Các trường phái khác nhau giữ cho một ngành không hội tụ quá sớm về một cách nhìn — và một ngành chỉ có một cách nhìn thì cũng chỉ thấy được những gì cách nhìn đó cho phép thấy.
Điều đáng tránh không phải là sự bất đồng, mà là khi bất đồng chuyển từ tranh luận về ý tưởng sang việc chặn nhau ở các cơ chế mà cộng đồng khoa học dùng để đánh giá công trình.
Ba dạng bất đồng giữa các trường phái là gì?
Bất đồng về dữ kiện (giải quyết được bằng nghiên cứu thêm), về diễn giải (cần nghiên cứu thiết kế riêng), và về giá trị cùng mục tiêu (không giải quyết được bằng dữ liệu).
Dấu hiệu mạnh nhất của một tranh luận lành mạnh?
Hai bên nêu rõ điều gì sẽ làm mình đổi ý — một lập trường không có điều kiện bác bỏ nào thì không phải lập trường khoa học.
Người mới vào ngành nên lưu ý gì?
Chọn người hướng dẫn là chọn một truyền thống; nên đọc cả phía bên kia ở dạng mạnh nhất, và cẩn thận khi bị kéo vào tranh luận sớm.
Tranh luận thường kết thúc thế nào?
Phổ biến nhất là thế hệ thay đổi — một bên dần mất người và tắt đi, điều này không giống với việc được chứng minh là sai.
