Khoa học hiện đại có một ngôn ngữ chung. Điều đó cho phép một người ở Hà Nội đọc được kết quả của một nhóm ở Chile trong cùng tuần nó được công bố — một lợi ích thật và lớn.
Nhưng chi phí của cơ chế này không chia đều. Người nói tiếng Anh từ nhỏ trả gần như bằng không; những người còn lại trả bằng thời gian, tiền, và cơ hội.
Chi phí đổ lên đâu
Sáu khoản, và bốn khoản đầu đã được đo trong các nghiên cứu về chủ đề này:
Thời gian đọc. Đọc một bài trong lĩnh vực của mình bằng ngôn ngữ thứ hai mất nhiều thời gian hơn đáng kể — cộng dồn qua hàng nghìn bài trong một sự nghiệp.
Thời gian viết. Viết một bản thảo bằng tiếng Anh mất nhiều thời gian hơn nhiều so với viết bằng tiếng mẹ đẻ.
Chi phí hiệu đính. Nhiều người phải thuê dịch vụ chỉnh sửa ngôn ngữ — một khoản không nhỏ so với kinh phí đề tài ở nhiều nơi.
Tỷ lệ bị từ chối vì ngôn ngữ. Bản thảo bị trả lại với lý do liên quan tới cách viết, dù nội dung khoa học không có vấn đề.
Rào cản trong hội nghị. Đặt câu hỏi, tranh luận, nói chuyện bên lề — những hoạt động tạo ra hợp tác — đều khó hơn.
Ít cơ hội được mời làm phản biện, vào ban biên tập, làm diễn giả — các vai trò định hình lĩnh vực.
Một hệ quả ít được nói
Khi kết quả phải công bố bằng tiếng Anh để được ghi nhận, có hai nhóm bị thiệt ngoài chính nhà nghiên cứu:
Người dùng kết quả trong nước. Cán bộ y tế, giáo viên, cán bộ quản lý, nông dân — những người cần kết quả nghiên cứu nhất thường không đọc được nó.
Bản thân ngôn ngữ chuyên môn trong nước. Nếu mọi thứ mới đều được viết bằng tiếng Anh, thuật ngữ tiếng Việt cho các khái niệm mới không hình thành — và việc dạy các khái niệm đó ở bậc đại học trở nên khó hơn.
Đây là lý do công bố trong nước không phải là thứ nên bỏ. Hai loại công bố phục vụ hai mục đích khác nhau, và một hệ thống chỉ thưởng cho loại thứ nhất sẽ mất loại thứ hai.
Những gì đang thay đổi
Năm thay đổi, và chúng còn ở mức không đồng đều giữa các tạp chí:
Một số tạp chí nêu rõ không từ chối bản thảo vì lý do ngôn ngữ nếu nội dung khoa học đủ chất lượng, và hỗ trợ biên tập ở khâu sau.
Hướng dẫn cho người phản biện yêu cầu tách riêng nhận xét về khoa học và nhận xét về ngôn ngữ.
Một số tạp chí cho phép đăng kèm bản tóm tắt bằng ngôn ngữ khác.
Công cụ hỗ trợ ngôn ngữ tự động đã hạ chi phí hiệu đính đáng kể — dù nó không thay được người hiểu chuyên môn.
Một số chương trình tài trợ tính chi phí dịch và hiệu đính vào kinh phí đề tài.
Làm gì ở mức cá nhân
Năm việc:
Viết đơn giản. Câu ngắn, cấu trúc rõ. Đây vừa là cách giảm lỗi vừa là cách viết được đánh giá cao — người phản biện nào cũng thích bản thảo dễ đọc.
Học cách viết của lĩnh vực mình bằng cách đọc kỹ cấu trúc các bài tốt, không chỉ đọc nội dung. Mỗi lĩnh vực có khuôn viết riêng và khuôn đó học được.
Dựng bộ mẫu câu riêng — các cách diễn đạt cho từng phần của bài. Sau vài bài, bộ này rút ngắn thời gian viết đáng kể.
Nhờ đồng nghiệp đọc trước khi gửi, kể cả người không cùng chuyên ngành hẹp.
Tính chi phí hiệu đính vào dự toán đề tài nếu quy định cho phép.
Làm gì ở mức tổ chức
Bốn việc mà một trường hoặc viện làm được:
Hỗ trợ chi phí hiệu đính — rẻ so với giá trị của một bài được đăng.
Tổ chức nhóm đọc chéo bản thảo trong đơn vị.
Đào tạo viết học thuật gắn với lĩnh vực cụ thể, không phải lớp tiếng Anh chung.
Ghi nhận công bố trong nước ở mức hợp lý, để việc viết cho người dùng trong nước không bị coi là công sức bỏ đi.
Một cách nhìn
Việc khoa học có một ngôn ngữ chung không phải điều nên phản đối — nó là thứ làm cho hợp tác toàn cầu khả thi.
Nhưng việc nhận ra rằng cơ chế đó đặt một khoản chi phí lên phần lớn cộng đồng khoa học thế giới là điều kiện để làm hai việc: hỗ trợ đúng chỗ, và đọc các chỉ số công bố với hiểu biết rằng một phần chênh lệch giữa các nước không phản ánh năng lực khoa học mà phản ánh khoảng cách ngôn ngữ.
Chi phí của việc dùng tiếng Anh đổ lên đâu?
Thời gian đọc và viết, chi phí hiệu đính, bản thảo bị từ chối vì ngôn ngữ, rào cản trong hội nghị, và ít cơ hội được mời vào các vai trò định hình lĩnh vực.
Vì sao không nên bỏ công bố trong nước?
Vì người dùng kết quả trong nước thường không đọc được tiếng Anh, và vì thuật ngữ chuyên môn tiếng Việt cho khái niệm mới sẽ không hình thành.
Cá nhân làm gì để giảm bất lợi?
Viết đơn giản với câu ngắn, học khuôn viết của lĩnh vực mình, dựng bộ mẫu câu riêng, nhờ đồng nghiệp đọc, và tính chi phí hiệu đính vào dự toán.
Tổ chức có thể hỗ trợ thế nào?
Hỗ trợ chi phí hiệu đính, tổ chức nhóm đọc chéo bản thảo, đào tạo viết học thuật gắn với lĩnh vực cụ thể, và ghi nhận công bố trong nước ở mức hợp lý.
