Chính sách về việc dùng công cụ AI khác nhau giữa các tạp chí, các nhà tài trợ và các cơ sở, và đang thay đổi nhanh. Luôn kiểm hướng dẫn hiện hành của nơi bạn gửi bài hoặc nơi bạn công tác trước khi dựa vào bất cứ nguyên tắc chung nào.
Các công cụ sinh văn bản đã có mặt trong quy trình làm việc của nhiều người làm nghiên cứu — để chỉnh sửa ngôn ngữ, để tóm tắt tài liệu, để viết mã.
Câu hỏi không còn là có dùng hay không, mà là dùng vào việc gì thì được và phải nói ra những gì.
Ba nguyên tắc đang được đồng thuận rộng
Dù chính sách cụ thể khác nhau, ba điểm sau xuất hiện ở hầu hết hướng dẫn hiện có:
Công cụ AI không thể là tác giả. Lý do không phải kỹ thuật mà là trách nhiệm: tác giả phải chịu trách nhiệm về nội dung, phải trả lời được chất vấn, và phải đồng ý với bản cuối. Một công cụ không làm được ba điều đó.
Người dùng chịu trách nhiệm hoàn toàn về mọi nội dung trong bài, kể cả phần do công cụ tạo ra. "Công cụ viết sai" không phải một lời giải thích.
Việc dùng phải được khai báo ở mức mà nơi nhận bài yêu cầu.
Các cách dùng ít gây tranh cãi
Năm cách, gần với các công cụ hỗ trợ vốn đã được chấp nhận từ lâu:
Sửa lỗi ngôn ngữ và ngữ pháp — tương tự dịch vụ hiệu đính. Với người viết bằng ngôn ngữ thứ hai, đây là công cụ giảm một bất lợi thật.
Gợi ý cách diễn đạt cho một ý mình đã có.
Hỗ trợ viết và gỡ lỗi mã — với điều kiện mã được kiểm và hiểu.
Tóm tắt tài liệu để sàng lọc — nhưng phải đọc bản gốc trước khi trích dẫn.
Chuyển định dạng, sắp xếp dữ liệu.
Các cách dùng có vấn đề
Năm cách:
Để công cụ viết phần nội dung khoa học — kết quả, thảo luận, kết luận. Đây là phần thể hiện đóng góp trí tuệ của tác giả.
Sinh ra trích dẫn. Các công cụ này tạo ra tài liệu tham khảo trông hợp lệ nhưng không tồn tại — đã xảy ra nhiều lần và bị phát hiện nhiều lần. Mọi trích dẫn phải kiểm tới nguồn gốc.
Sinh ra dữ liệu hoặc hình ảnh và trình bày như dữ liệu thật. Đây là làm giả, không phải vấn đề về công cụ.
Dùng để diễn đạt lại nội dung của người khác nhằm tránh bị phát hiện trùng lặp. Đây vẫn là đạo văn, chỉ khác cách thực hiện.
Dùng thay cho việc đọc. Trích dẫn một bài chỉ dựa trên bản tóm tắt do công cụ tạo ra là đưa vào bài những gì mình chưa kiểm.
Khai báo thế nào
Bốn việc:
Kiểm yêu cầu cụ thể của tạp chí. Một số yêu cầu khai mọi hình thức dùng, một số miễn cho việc sửa ngôn ngữ đơn thuần.
Khai ở đúng chỗ — thường là phần lời cảm ơn, phần phương pháp, hoặc một mục riêng tuỳ tạp chí.
Nêu cụ thể dùng vào việc gì, không chỉ nêu tên công cụ. "Dùng để chỉnh sửa ngôn ngữ bản thảo" khác với "dùng để phân tích dữ liệu".
Thống nhất trong nhóm tác giả. Mọi đồng tác giả cần biết công cụ đã được dùng ở đâu — vì họ cùng chịu trách nhiệm.
Vấn đề bảo mật dữ liệu
Điểm này ít được nói và nó quan trọng.
Khi bạn dán nội dung vào một công cụ trực tuyến, nội dung đó rời khỏi tầm kiểm soát của bạn. Ba loại nội dung không nên đưa vào:
Dữ liệu cá nhân của người tham gia nghiên cứu. Việc này có thể vi phạm cả cam kết trong phiếu đồng thuận lẫn quy định về bảo vệ dữ liệu.
Bản thảo chưa công bố của người khác — nhất là bản thảo bạn đang phản biện. Xem phần dưới.
Kết quả chưa công bố có giá trị hoặc nội dung thuộc thoả thuận bảo mật.
Trong công tác phản biện
Ba điểm:
Bản thảo đang phản biện là tài liệu mật. Đưa nó vào một công cụ bên ngoài là vi phạm nghĩa vụ bảo mật với tạp chí và với tác giả — nhiều tạp chí nay nêu rõ cấm việc này.
Nhận xét phản biện phải là đánh giá của chính người phản biện. Giá trị của bình duyệt nằm ở phán đoán chuyên môn của một con người đã đọc kỹ.
Nếu dùng công cụ cho khâu ngôn ngữ của nhận xét, kiểm quy định của tạp chí.
Với người hướng dẫn và người học
Ba việc nên làm:
Nói rõ quy tắc từ đầu. Nghiên cứu sinh và học viên đang dùng các công cụ này, và phần lớn không biết ranh giới nằm ở đâu. Im lặng không có nghĩa là không ai dùng.
Phân biệt rõ giữa hỗ trợ ngôn ngữ và thay thế tư duy. Đây là ranh giới thực chất, và nó nói được bằng ngôn ngữ đơn giản.
Hướng dẫn cách kiểm. Kiểm mọi trích dẫn, kiểm mọi số liệu, đọc bản gốc trước khi trích.
Một cách nghĩ
Câu hỏi hữu ích khi phân vân: nếu việc dùng công cụ này được mô tả công khai trong bài, tôi có thấy ổn không?
Nếu có, thì hãy mô tả nó. Nếu không, thì đó là dấu hiệu cách dùng đó có vấn đề — và câu trả lời không phải là giấu kỹ hơn.
Vì sao công cụ AI không thể là tác giả?
Vì tác giả phải chịu trách nhiệm về nội dung, trả lời được chất vấn, và đồng ý với bản cuối — một công cụ không làm được ba điều đó.
Cách dùng nào có vấn đề nhất?
Sinh ra trích dẫn — các công cụ tạo ra tài liệu tham khảo trông hợp lệ nhưng không tồn tại, nên mọi trích dẫn phải kiểm tới nguồn gốc.
Có được đưa bản thảo đang phản biện vào công cụ AI không?
Không — đó là tài liệu mật, và đưa nó vào công cụ bên ngoài là vi phạm nghĩa vụ bảo mật với tạp chí và với tác giả.
Câu hỏi nào giúp phân vân về ranh giới?
Nếu việc dùng công cụ này được mô tả công khai trong bài, tôi có thấy ổn không — nếu không thì cách dùng đó có vấn đề.
