Viết về một nhà khoa học đã mất khác hẳn viết về người còn sống: bạn không hỏi lại được, không kiểm chứng được bằng cách xin xác nhận, và nhân vật không thể phản đối điều bạn viết sai.
Điều cuối làm trách nhiệm của người viết nặng hơn, không nhẹ đi.
Các loại nguồn và độ tin cậy
Tư liệu do chính nhân vật tạo ra — công trình, thư từ, sổ ghi chép, bài viết. Đây là nguồn gần nhất, nhưng vẫn cần đọc có phê phán: người ta viết thư khác nhau cho những người khác nhau, và hồi ký thì được viết sau khi đã biết kết cục.
Tài liệu hành chính — hồ sơ nhân sự, quyết định, biên bản. Đáng tin về sự kiện và mốc thời gian, không nói gì về động cơ hay suy nghĩ.
Lời kể của người đương thời — đồng nghiệp, học trò, gia đình. Giá trị cao về không khí và về con người, nhưng trí nhớ thay đổi theo thời gian và theo quan hệ của người kể với nhân vật.
Các bài viết đã có. Cần cẩn thận nhất: một sai sót trong bài viết sớm được các bài sau chép lại, và sau vài chục năm nó thành sự thật được thừa nhận.
Nguyên tắc: mọi thông tin quan trọng nên có ít nhất hai nguồn độc lập. Hai bài báo cùng chép từ một bài gốc không phải hai nguồn.
Khi các nguồn mâu thuẫn
Chuyện này xảy ra thường xuyên, nhất là với các sự kiện nhiều người liên quan.
Bốn bước xử lý:
Xác định nguồn nào gần sự kiện nhất về thời gian và về vị trí quan sát.
Xem ai có lợi ích trong cách kể đó. Không phải để nghi ngờ mọi người, mà để biết trọng số.
Tìm nguồn thứ ba — thường là tài liệu hành chính, vốn ít bị ảnh hưởng bởi cách nhớ.
Nếu vẫn không xác định được, viết ra sự mâu thuẫn đó. "Theo lời kể của A thì…, trong khi tài liệu B ghi…" là cách viết trung thực và nó thường thú vị hơn một phiên bản làm phẳng.
Điều không nên làm: chọn phiên bản hợp với câu chuyện mình muốn kể, rồi bỏ qua phiên bản kia trong im lặng.
Làm việc với gia đình và đồng nghiệp
Gia đình thường là nguồn tư liệu quý nhất và là quan hệ cần cẩn trọng nhất.
Ba nguyên tắc:
Nói rõ từ đầu bài viết nhằm gì và sẽ đăng ở đâu. Người ta chia sẻ khác nhau cho một bài tưởng niệm và cho một bài phân tích lịch sử.
Xin phép trước khi dùng tư liệu riêng — thư từ, ảnh, nhật ký. Việc gia đình cho bạn xem không đương nhiên là cho phép công bố.
Không hứa quyền duyệt bài nếu bạn không định cho. Nhưng nên gửi cho họ đọc phần liên quan tới đời tư trước khi đăng — không phải để kiểm duyệt mà để kiểm tính chính xác và tránh gây tổn thương không cần thiết.
Với đồng nghiệp và học trò: hỏi cụ thể thay vì hỏi chung. "Ông ấy là người thế nào" cho ra lời khen; "kể một lần ông ấy phản đối ý kiến của anh chị" cho ra con người thật.
Ranh giới về đời tư
Người đã mất không còn quyền riêng tư theo nghĩa pháp lý ở nhiều nơi, nhưng gia đình họ còn sống và hai câu hỏi vẫn nên được đặt:
Chi tiết này có liên quan tới điều bài viết đang nói không? Bệnh tật, mâu thuẫn gia đình, khó khăn cá nhân — chỉ đưa vào khi chúng giải thích được điều gì đó về công việc hoặc về hoàn cảnh.
Đưa vào có gây hại cho ai đang sống không?
Và với các giai đoạn khó khăn trong đời nhân vật — thời kỳ bị nghi ngờ, bị kỷ luật, hoặc có tranh chấp — nguyên tắc là viết đủ và viết đúng, với nguồn rõ ràng, thay vì hoặc tô hồng hoặc khai thác.
Đặt trong bối cảnh thời của họ
Đây là điều phân biệt một chân dung tốt với một bài liệt kê thành tích.
Một nghiên cứu làm năm 1975 trong điều kiện thiếu thiết bị và thiếu tài liệu có ý nghĩa khác hẳn cùng nghiên cứu đó làm hôm nay. Không nêu bối cảnh thì người đọc không hiểu được giá trị của việc đã làm.
Cụ thể cần nêu: điều kiện làm việc, những gì lĩnh vực đã biết và chưa biết lúc đó, và các ràng buộc của thời kỳ.
Và tránh phán xét bằng chuẩn mực hiện nay các quyết định được ra trong bối cảnh khác — điều này áp dụng cho cả các quyết định chuyên môn lẫn các lựa chọn cá nhân.
Ghi nguồn
Với bài viết dạng này, ghi nguồn không phải hình thức học thuật mà là điều làm bài có giá trị lâu dài.
Tối thiểu: nêu rõ các thông tin lấy từ đâu — tài liệu nào, lời kể của ai, phỏng vấn ngày nào. Với bài đăng phổ thông, làm gọn trong một đoạn cuối cũng đủ.
Lợi ích: người sau viết về cùng nhân vật dựa vào được, và các sai sót nếu có thì truy được về nguồn thay vì lan tiếp mà không ai biết từ đâu.
Và nếu có phần bạn không xác minh được, nói rõ. Một câu "không tìm được tài liệu xác nhận chi tiết này" trung thực hơn nhiều so với việc viết như thể đã chắc.
Nguồn nào cần cẩn thận nhất?
Các bài viết đã có — một sai sót trong bài sớm được chép lại nhiều lần và sau vài chục năm thành sự thật được thừa nhận.
Khi các nguồn mâu thuẫn thì làm gì?
Xác định nguồn gần sự kiện nhất, xem ai có lợi ích trong cách kể, tìm nguồn thứ ba, và nếu vẫn không xác định được thì viết ra chính sự mâu thuẫn đó.
Dùng tư liệu của gia đình cần gì?
Xin phép trước khi công bố — việc gia đình cho xem không đương nhiên là cho phép đăng — và nói rõ từ đầu bài viết nhằm gì.
Vì sao phải đặt trong bối cảnh thời của nhân vật?
Vì một nghiên cứu làm trong điều kiện thiếu thiết bị và tài liệu có ý nghĩa khác hẳn cùng nghiên cứu đó làm hôm nay.
