Mỗi ngành công bố một kiểu: đọc hồ sơ khoa học cho khỏi so sai

Một nhà khoa học máy tính có ba bài ở hội nghị đầu ngành mỗi năm được coi là năng suất cao. Một nhà sử học viết một cuốn chuyên khảo sau năm năm cũng được coi là năng suất cao. Một nhà vật lý hạt đứng tên trong bài báo có hơn một nghìn tác giả là chuyện thường ngày. Đặt ba hồ sơ đó cạnh nhau và chấm bằng cùng một thước đo, kết quả gần như chắc chắn sai.

Mỗi ngành khoa học có một văn hóa công bố riêng, hình thành từ bản chất công việc, tốc độ của lĩnh vực và lịch sử của cộng đồng. Hiểu điều này là điều kiện để đọc đúng hồ sơ một nhà khoa học, và để không bất công khi hội đồng liên ngành phải so sánh người thuộc các ngành khác nhau.

Đơn vị công bố chính: bài tạp chí, bài hội nghị hay sách

Câu hỏi đầu tiên khi đọc hồ sơ một người ở ngành lạ: ở ngành này, công trình quan trọng được công bố dưới hình thức nào?

Hệ quả trực tiếp: một hệ thống chấm điểm chỉ đếm bài trên tạp chí trong cơ sở dữ liệu quốc tế sẽ đánh giá thấp có hệ thống người làm khoa học máy tính có nhiều bài hội nghị và người làm nhân văn có sách. Ở Việt Nam, các quy định xét chức danh và xét đề tài đã có cách tính riêng cho sách và một số loại kỷ yếu, nhưng mức quy đổi cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ và từng hội đồng ngành, nên cần đọc văn bản đang áp dụng.

Thứ tự tác giả: mỗi ngành một quy ước

Tên đứng đầu, tên đứng cuối, tên xếp theo bảng chữ cái — cùng một vị trí mang nghĩa khác nhau ở các ngành.

• Y sinh, hóa học, nhiều ngành thực nghiệm: tác giả đầu là người trực tiếp làm phần lớn công việc, thường là nghiên cứu sinh hoặc nghiên cứu viên sau tiến sĩ. Tác giả cuối là trưởng nhóm, người định hướng và lo kinh phí. Tác giả liên hệ thường là người cuối.
• Toán học, kinh tế lý thuyết, vật lý hạt năng lượng cao: tên thường xếp theo bảng chữ cái. Đứng đầu không nói lên đóng góp nhiều hơn.
• Khoa học xã hội thực nghiệm: thường xếp theo mức đóng góp giảm dần, người đứng cuối không nhất thiết là trưởng nhóm.
• Nhân văn: phần lớn công trình có một tác giả; nhiều tác giả là ngoại lệ.

Một hội đồng chỉ cộng điểm cho “tác giả chính” mà định nghĩa tác giả chính là người đứng đầu sẽ đánh giá sai một nhà toán học tên bắt đầu bằng chữ V, hay một trưởng nhóm sinh học luôn đứng cuối. Cách công bằng hơn là đọc phần khai báo đóng góp của từng tác giả mà nhiều tạp chí nay đã yêu cầu, hoặc hỏi thẳng người ứng viên vai trò của họ trong từng bài.

Số tác giả trên một bài: từ một người đến hàng nghìn người

Số đồng tác giả trung bình chênh lệch rất lớn giữa các ngành. Bài nhân văn thường một tác giả. Bài toán học thường một đến ba. Bài y sinh thực nghiệm có thể năm đến mười lăm. Các thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm, các nghiên cứu hệ gen quy mô lớn, các thí nghiệm vật lý ở máy gia tốc có thể có hàng trăm đến hàng nghìn tác giả.

Điều này ảnh hưởng mạnh đến các chỉ số. Một người đứng tên trong vài bài siêu đông tác giả có thể có số trích dẫn và chỉ số h rất cao chỉ nhờ những bài ấy. Ngược lại, người làm một mình ở ngành ít tác giả cần nhiều năm mới có số trích dẫn tương đương. Vài cách đọc cho đúng:

• Tách riêng các bài có trên khoảng năm mươi tác giả khi đọc hồ sơ, xem phần còn lại nói gì.
• Dùng các chỉ số đã chuẩn hóa theo ngành và theo số tác giả, nếu cơ sở dữ liệu có cung cấp.
• Hỏi người đó làm gì cụ thể trong dự án lớn: phân tích một mảng dữ liệu, chế tạo một bộ phận thiết bị, hay chỉ là thành viên của một cơ sở tham gia.

Tốc độ: bao lâu thì một kết quả được công bố

Nhịp thời gian khác nhau giữa các ngành giải thích vì sao số bài mỗi năm không so sánh được.

• Ở khoa học máy tính, chu kỳ hội nghị hằng năm tạo nhịp công bố nhanh; một ý tưởng có thể từ lúc làm đến lúc công bố trong vài tháng.
• Ở y sinh, một nghiên cứu trên động vật hay trên người mất vài năm, cộng thêm thời gian xin phép đạo đức và thời gian bình duyệt.
• Ở toán học, thời gian bình duyệt kéo dài vì người phản biện phải kiểm tra từng bước chứng minh.
• Ở sử học, một cuốn sách dựa trên lưu trữ có thể cần nhiều năm đi các kho tư liệu.

Ngoài ra còn văn hóa bản thảo trước khi bình duyệt: vật lý, toán, khoa học máy tính, kinh tế đã quen đưa bản thảo lên các kho lưu trữ mở từ lâu; y sinh mới quen dần sau này; nhân văn rất ít dùng. Với ngành đã có văn hóa này, ngày một kết quả được biết đến là ngày bản thảo lên mạng, không phải ngày tạp chí đăng.

Trích dẫn: ngành đông người và ngành ít người

Số trích dẫn phụ thuộc vào số người đang làm trong lĩnh vực và thói quen trích dẫn. Một bài tốt trong ngành nhỏ có thể chỉ được vài chục trích dẫn sau mười năm, trong khi một bài trung bình trong ngành lớn và đông người có thể nhận hàng trăm. Ngành nhân văn trích dẫn sách nhiều hơn bài báo, và nhiều cơ sở dữ liệu không theo dõi đầy đủ trích dẫn vào sách. Ngành có nhiều bài tổng quan được trích dẫn cũng có mức trích dẫn trung bình cao hơn.

Vì vậy so số trích dẫn của hai người ở hai ngành khác nhau gần như vô nghĩa. Muốn so, phải so mỗi người với mặt bằng ngành của chính họ, và ngay cả khi đó cũng cần người trong ngành đọc nội dung.

Năm câu hỏi khi đọc hồ sơ một người ở ngành lạ

Khi phải đọc hồ sơ của một người ngoài chuyên môn của mình — trong hội đồng, khi viết chân dung, hay khi chọn cộng sự — có thể đi qua năm câu hỏi theo thứ tự:

1. Ở ngành này, công trình quan trọng thường được đăng dưới hình thức nào, và người này có bao nhiêu công trình ở hình thức đó?
2. Quy ước thứ tự tác giả của ngành là gì, và người này đứng ở vị trí nào trong các công trình chính?
3. Số đồng tác giả trung bình trên các bài của họ có cao bất thường so với ngành không?
4. Nhịp công bố của ngành là nhanh hay chậm, và số bài mỗi năm của họ nằm ở đâu so với nhịp đó?
5. Người cùng ngành hẹp đánh giá thế nào về hai ba công trình tiêu biểu nhất?

Câu thứ năm là câu không thay thế được. Bốn câu đầu chỉ giúp tránh sai lầm thô; câu cuối mới nói về chất lượng.

Hội đồng liên ngành: làm sao để không bất công

Ở nhiều nơi, các hội đồng xét đề tài, xét giải thưởng hay xét tuyển dụng phải chấm hồ sơ từ nhiều ngành cùng lúc. Một vài thực hành giúp giảm bất công:

1. Để người trong ngành nhận xét trước. Mỗi hồ sơ có ít nhất một nhận xét chuyên môn của người cùng ngành hẹp, nói rõ công trình nào quan trọng và vì sao.
2. Yêu cầu ứng viên tự chọn công trình tiêu biểu và giải thích đóng góp của mình, thay vì nộp danh sách dài để đếm.
3. Không quy đổi máy móc sách ra số bài, bài hội nghị ra số bài tạp chí. Nếu bắt buộc phải quy đổi, thống nhất cách quy đổi với đại diện từng ngành từ trước.
4. Ghi lại lý do khi xếp một hồ sơ trên hồ sơ khác, để có thể xem lại khi có khiếu nại.

Khi bạn chuyển ngành hoặc làm liên ngành

Người đi từ ngành này sang ngành khác thường vấp ở văn hóa công bố trước khi vấp ở kiến thức. Một kỹ sư chuyển sang nghiên cứu y tế có thể quen đăng kỷ yếu hội nghị, rồi bất ngờ khi đồng nghiệp mới không coi những bài đó là công trình. Một nhà kinh tế làm với nhà dịch tễ có thể tranh cãi về thứ tự tên.

Cách tránh là hỏi thẳng từ đầu: ở ngành của anh chị, công trình này nên đăng ở đâu thì được tính, thứ tự tác giả theo quy ước nào, có đưa bản thảo lên kho lưu trữ mở trước không. Những câu hỏi đó tốn năm phút, nhưng tránh được nhiều tháng khó chịu về sau.

Câu hỏi thường gặp