Lễ trao giải kéo dài vài giờ. Những gì xảy ra sau đó kéo dài nhiều năm, và không phải lúc nào cũng như người ngoài tưởng. Một giải thưởng khoa học có thể mở ra kinh phí, lời mời, cộng sự mới. Nó cũng có thể kéo người nhận ra khỏi phòng thí nghiệm, đặt lên vai họ những kỳ vọng khó đáp ứng, hoặc gần như không thay đổi gì cả.
Bài này nhìn vào giai đoạn ít được kể: những năm sau khi nhận giải. Điều gì thường thay đổi, điều gì không, và người nhận giải — cũng như đơn vị của họ — có thể làm gì để giải thưởng thật sự có ích cho công việc khoa học.
Hiệu ứng tích lũy: người đã có thì được thêm
Nhà xã hội học khoa học Robert Merton từng mô tả một hiện tượng mà ông gọi là hiệu ứng Matthew: người đã nổi tiếng nhận được nhiều sự ghi nhận hơn cho cùng một đóng góp so với người chưa nổi tiếng. Giải thưởng là một trong những cơ chế mạnh nhất tạo ra hiệu ứng này.
Sau khi nhận giải, người nhận thường thấy:
- Bài báo được chú ý nhiều hơn. Biên tập viên tạp chí đọc kỹ hơn, đồng nghiệp tìm đọc các công trình cũ, số trích dẫn có thể tăng cả với những bài đã đăng từ trước.
- Đề xuất kinh phí dễ thuyết phục hơn. Hội đồng xét chọn thấy dòng giải thưởng trong lý lịch như một bảo chứng.
- Lời mời nhiều hơn. Báo cáo mời ở hội nghị, ngồi hội đồng, phản biện, viết bài tổng quan.
- Học trò giỏi tìm đến. Sinh viên và nghiên cứu sinh có nhiều lựa chọn thường chọn nhóm có người hướng dẫn được biết đến.
Phần lớn những điều này là tốt cho người nhận. Nhưng cần nhớ chúng không hoàn toàn do chất lượng công việc mới mang lại, mà một phần do danh tiếng. Người nhận giải hiểu điều này sẽ khiêm tốn hơn với thành công sau đó, và hội đồng hiểu điều này sẽ cẩn thận hơn khi để một dòng giải thưởng quyết định thay cho việc đọc hồ sơ.
Cái giá về thời gian: khi lời mời nuốt mất công việc
Hệ quả ít được nói tới nhất là thời gian. Một nhà khoa học vừa nhận giải có thể nhận cùng lúc lời mời phát biểu ở ba hội thảo, tham gia hai hội đồng, trả lời phỏng vấn báo chí, viết bài cho một số chuyên đề. Mỗi lời mời đều có lý do chính đáng; cộng lại, chúng có thể ăn hết những buổi sáng vốn dành cho suy nghĩ và làm thí nghiệm.
Những người đã qua giai đoạn này thường chia sẻ vài cách giữ thời gian:
- Đặt hạn mức trước. Ví dụ mỗi tháng nhận tối đa hai lời mời bên ngoài, còn lại từ chối lịch sự và giới thiệu đồng nghiệp hoặc học trò.
- Giữ cố định vài khối thời gian nghiên cứu trong tuần và coi chúng như lịch dạy, không dời cho việc khác.
- Đẩy học trò lên phía trước. Nhiều lời mời báo cáo có thể chuyển cho nghiên cứu sinh hoặc nghiên cứu viên trẻ trong nhóm trình bày. Đây vừa là cách giữ thời gian vừa là cách tạo cơ hội cho người khác.
- Chọn việc theo ích lợi cho ngành, không theo độ trang trọng. Ngồi một hội đồng xét học bổng cho người trẻ có thể có ích hơn một bài phát biểu ở buổi lễ.
Áp lực kỳ vọng và hướng nghiên cứu
Giải thưởng gắn tên một người với một công trình hoặc một hướng nghiên cứu. Điều này tạo ra một áp lực tinh tế: người nhận cảm thấy phải tiếp tục ở hướng đã được vinh danh, phải cho ra những kết quả xứng đáng với giải.
Có hai phản ứng thường gặp, và cả hai đều có rủi ro:
- Bám chặt hướng cũ. Tiếp tục khai thác đề tài đã mang lại giải, dù có thể nó đã đi gần hết đường. Kết quả là những công trình sau ít mới hơn.
- Nhảy sang hướng quá xa. Dùng uy tín mới có để mở một hướng hoàn toàn mới, đôi khi ngoài chuyên môn. Có người thành công rực rỡ; có người tốn nhiều năm mà không ra kết quả.
Cách cân bằng mà nhiều người chọn là chia nhóm: một phần tiếp tục hướng đã chín để duy trì công bố và đào tạo, một phần nhỏ thử hướng mới với rủi ro chấp nhận được. Giải thưởng, nếu kèm theo kinh phí không ràng buộc, là cơ hội tốt nhất để thử như vậy.
Với nhà khoa học trẻ: giải thưởng sớm là bệ phóng hay gánh nặng
Giải thưởng dành cho người trẻ có tác động khác với giải trao cho cả sự nghiệp. Nhận giải ở độ tuổi ba mươi có thể giúp một người có vị trí ổn định sớm hơn, được giao chủ trì đề tài, được mời vào các mạng lưới quốc tế. Nhưng nó cũng có thể:
- Khiến cơ quan giao thêm việc quản lý trước khi người đó sẵn sàng, kéo họ khỏi nghiên cứu đúng giai đoạn sung sức nhất.
- Tạo ra kỳ vọng mỗi năm phải có thành tích mới, trong khi nghiên cứu có những giai đoạn chậm là bình thường.
- Gây khoảng cách với đồng nghiệp cùng lứa, nhất là trong những đơn vị nhỏ.
Người hướng dẫn và lãnh đạo đơn vị có vai trò lớn ở đây: bảo vệ thời gian nghiên cứu của người trẻ vừa nhận giải, không vội đẩy họ vào vị trí quản lý, và nói rõ rằng không ai chờ đợi một giải thưởng mỗi năm.
Giải thưởng thay đổi gì cho đơn vị và học trò
Một giải thưởng không chỉ của một người. Đơn vị nơi người nhận làm việc thường được hưởng lợi về hình ảnh, và đôi khi về kinh phí. Học trò của người nhận giải có thêm một dòng đáng giá trong hồ sơ khi đi xin học bổng hay việc làm.
Nhưng cũng có mặt ngược lại. Khi giải thưởng ghi nhận một công trình do cả nhóm làm mà chỉ trao cho một người, những người khác có thể cảm thấy công sức mình bị lu mờ. Người nhận giải khéo léo thường:
- Nhắc tên cụ thể những người đã đóng góp trong bài phát biểu và trong các bài viết sau đó.
- Dùng một phần kinh phí giải thưởng, nếu có, cho hoạt động của cả nhóm: thiết bị, đi hội nghị cho người trẻ, học bổng nhỏ.
- Khi được phỏng vấn, nói về công việc của nhóm chứ không chỉ về mình.
Trả lời báo chí sau giải: đừng để công trình bị nói quá
Ngay sau lễ trao giải là giai đoạn người nhận được phỏng vấn nhiều nhất trong đời. Đây cũng là lúc công trình dễ bị mô tả sai nhất: một kết quả trên mô hình tế bào thành “tìm ra cách chữa bệnh”, một vật liệu mới trong phòng thí nghiệm thành “sắp đưa vào sản xuất”. Phóng viên không cố ý; họ cần một câu dễ hiểu, còn nhà khoa học thường không có thói quen nói ngắn.
Vài cách giữ cho mô tả đúng:
- Chuẩn bị sẵn ba câu mô tả công trình bằng lời thường: làm gì, tìm ra gì, còn bao xa mới dùng được.
- Nói rõ công trình đang ở giai đoạn nào, kể cả khi điều đó làm câu chuyện kém hấp dẫn.
- Đề nghị được đọc lại phần trích lời trước khi đăng; nhiều tòa soạn chấp nhận nếu được đề nghị lịch sự.
- Khi bài đã đăng có chỗ sai đáng kể, gửi đính chính ngắn gọn thay vì để nó lan đi.
Một mô tả phóng đại có thể quay lại gây phiền khi đồng nghiệp đọc, hoặc khi kỳ vọng của công chúng không được đáp ứng.
Khi giải thưởng gần như không thay đổi gì
Cần nói thẳng: nhiều giải thưởng, nhất là các giải nhỏ hoặc mang tính khuyến khích, gần như không thay đổi gì trong sự nghiệp. Không có thêm kinh phí, không có thêm thời gian, chỉ có một tấm bằng và vài dòng tin. Điều đó không làm giải thưởng mất giá trị, nhưng người nhận không nên kỳ vọng nó mở ra những cánh cửa mà thực tế nó không mở.
Giá trị bền nhất của một giải thưởng, theo nhiều người từng nhận, là sự xác nhận từ đồng nghiệp: những người hiểu công việc của mình đã đọc kỹ và cho rằng nó đáng kể. Sự xác nhận đó giúp người ta tiếp tục qua những năm khó, khi thí nghiệm không ra kết quả và bài báo bị từ chối. Ngoài điều đó, phần còn lại của sự nghiệp vẫn được làm bằng công việc hằng ngày, như trước khi có giải.
Những điều nên làm trong năm đầu sau khi nhận giải
- Viết ra kế hoạch nghiên cứu ba năm tới trước khi nhận lời mời nào mới, để có căn cứ từ chối.
- Nếu giải có kinh phí, lập kế hoạch dùng ngay trong vài tháng đầu, ưu tiên những thứ khó xin bằng đề tài thông thường.
- Gặp riêng từng thành viên trong nhóm, nói rõ giải thưởng là của chung và bàn xem nó có thể giúp gì cho công việc của từng người.
- Chọn một hai việc phục vụ cộng đồng khoa học có ích lâu dài, như hướng dẫn người trẻ chuẩn bị hồ sơ giải thưởng.
- Giữ thói quen làm việc cũ. Những gì đã đưa bạn tới giải thưởng vẫn là những gì giữ bạn ở lại trong nghề.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng Matthew trong khoa học là gì?
Là hiện tượng người đã nổi tiếng nhận được nhiều ghi nhận hơn cho cùng một đóng góp so với người chưa nổi tiếng. Giải thưởng là một cơ chế làm hiệu ứng này mạnh lên.
Nhận giải xong có nên nhận hết các lời mời?
Không nên. Nhiều người đặt hạn mức mỗi tháng, giữ cố định thời gian nghiên cứu và chuyển bớt lời mời báo cáo cho học trò trong nhóm.
Giải thưởng sớm có lợi cho nhà khoa học trẻ không?
Thường có lợi về cơ hội và kinh phí, nhưng có rủi ro bị giao việc quản lý quá sớm hoặc chịu kỳ vọng phải có thành tích mỗi năm.
Công trình của cả nhóm mà giải trao cho một người thì nên làm gì?
Người nhận nên nhắc tên cụ thể những người đóng góp, dùng một phần kinh phí giải cho hoạt động chung và nói về công việc của nhóm khi được phỏng vấn.
Có phải giải thưởng nào cũng thay đổi sự nghiệp?
Không. Nhiều giải nhỏ chủ yếu mang giá trị ghi nhận từ đồng nghiệp, không kèm kinh phí hay cơ hội mới, và điều đó vẫn có ý nghĩa riêng.
