Mỗi năm có vài ngày mà khoa học chiếm trang nhất: ngày công bố các giải thưởng lớn. Với công chúng, đó là dịp hiếm để biết tới một lĩnh vực nghiên cứu.
Nhưng cơ chế đằng sau các giải thưởng này ít được nói tới, và không biết nó thì dễ đọc sai ý nghĩa của việc ai được và ai không.
Cơ chế chung
Phần lớn giải thưởng lớn vận hành theo cùng một khuôn:
Đề cử kín. Chỉ một nhóm người nhất định được mời đề cử — thường là người từng đoạt giải, thành viên các viện hàn lâm, và giáo sư ở một số cơ sở. Người ngoài nhóm đó không đề cử được.
Hội đồng xét trong nhiều tháng, thường có tham vấn chuyên gia.
Quyết định không công bố lý do chi tiết, và ở nhiều giải thì hồ sơ được niêm phong nhiều thập niên.
Ba đặc điểm này giải thích phần lớn những gì tiếp theo.
Bốn hệ quả có thể dự đoán
Chậm. Khoảng cách giữa công trình và giải thưởng thường là hàng chục năm, vì hội đồng chờ tới khi ý nghĩa của công trình đã rõ. Hệ quả: giải thưởng phản ánh khoa học của một hai thế hệ trước, không phải khoa học hiện tại.
Người đã mất không được trao. Nhiều giải có quy định này, và nó loại bỏ một cách hệ thống những người đóng góp quan trọng nhưng mất sớm.
Giới hạn số người mỗi giải. Nhiều giải giới hạn ở ba người, trong khi khoa học hiện đại được làm bởi các nhóm hàng chục người. Việc chọn ba cái tên từ một công trình tập thể tạo ra một bức tranh sai về cách khoa học thực sự diễn ra.
Lệch theo lĩnh vực. Các giải lớn nhất được lập từ hơn một thế kỷ trước, theo cách phân chia ngành của thời đó. Nhiều lĩnh vực quan trọng hiện nay — khoa học máy tính, khoa học môi trường, khoa học vật liệu — không có ô nào tương ứng.
Các nhóm bị bỏ sót có hệ thống
Đây là phần cần nói thẳng, và nó không phải chuyện suy đoán — nó lộ ra từ chính cơ chế:
Người không nằm trong mạng lưới đề cử. Vì đề cử là đặc quyền của một nhóm, người làm việc ngoài các trung tâm lớn ít khi được đề cử — dù công trình tương đương.
Phụ nữ. Tỷ lệ người đoạt giải là nữ ở các giải khoa học lớn thấp hơn nhiều so với tỷ lệ phụ nữ trong khoa học, kể cả khi tính tới độ trễ thế hệ. Nhiều trường hợp lịch sử về đóng góp bị bỏ qua đã được ghi nhận lại về sau.
Người ở các nước ngoài nhóm dẫn đầu.
Người làm công việc nền tảng — xây phương pháp, xây công cụ, xây bộ dữ liệu mà người khác dùng để có phát hiện. Công việc này thiết yếu và gần như không bao giờ được trao giải.
Ảnh hưởng ngược lại tới khoa học
Giải thưởng không chỉ ghi nhận — nó tác động trở lại:
Hiệu ứng tích luỹ. Người đã có uy tín dễ được ghi nhận hơn cho công trình chung, và ghi nhận đó lại làm tăng uy tín. Trong một nhóm, đóng góp dễ bị quy về người nổi tiếng nhất.
Định hình dòng tiền. Các lĩnh vực có giải thưởng lớn thu hút tài trợ và người giỏi nhiều hơn.
Tạo hình dung sai về khoa học. Câu chuyện một thiên tài có một phát hiện là câu chuyện dễ kể, và nó gần như không đúng với cách khoa học hiện đại được làm.
Cách đọc tin về giải thưởng
Bốn điều nên giữ trong đầu:
Đọc phần mô tả công trình, không chỉ đọc tên người. Đây là dịp tốt để biết tới một hướng nghiên cứu, và phần mô tả thường được viết cho người ngoài ngành.
Nhớ rằng công trình đã có từ lâu. Giải thưởng năm nay không nói gì về khoa học năm nay.
Tìm xem ai còn tham gia công trình đó. Gần như luôn có một nhóm lớn phía sau ba cái tên.
Không đọc việc không được giải là không xứng đáng. Với cơ chế như trên, danh sách người không được giải luôn dài hơn nhiều và chứa nhiều người tương đương.
Với người trong nghề
Ba điều thực tế:
Các giải lớn nhất không phải mục tiêu lập kế hoạch được, và lấy chúng làm thước đo cho bản thân là một cách chắc chắn để thấy mình thất bại.
Các giải nhỏ hơn — giải của hội chuyên ngành, giải cho nhà nghiên cứu trẻ, giải theo lĩnh vực — thì tiếp cận được, và chúng có tác dụng thật với sự nghiệp. Phần lớn các giải này cần có người đề cử, nên việc đáng làm là biết các giải trong ngành mình và nói với người hướng dẫn hoặc đồng nghiệp về chúng.
Và nếu bạn ở vị trí đề cử được: đây là nơi để chủ động tìm những người xứng đáng mà mạng lưới thường bỏ sót. Việc ai được đề cử phụ thuộc vào việc có ai nghĩ tới họ hay không — và đó là một quyết định trong tầm tay của người có quyền đề cử.
Vì sao giải thưởng khoa học lớn thường chậm?
Vì hội đồng chờ tới khi ý nghĩa công trình đã rõ, nên khoảng cách thường là hàng chục năm — giải thưởng phản ánh khoa học của một hai thế hệ trước.
Nhóm nào bị bỏ sót có hệ thống?
Người ngoài mạng lưới đề cử, phụ nữ, người ở các nước ngoài nhóm dẫn đầu, và người làm công việc nền tảng như xây phương pháp và công cụ.
Giải thưởng tác động ngược lại khoa học thế nào?
Tạo hiệu ứng tích luỹ cho người đã có uy tín, định hình dòng tài trợ, và tạo hình dung sai rằng khoa học là chuyện của một thiên tài.
Người trong nghề nên nhắm giải nào?
Các giải của hội chuyên ngành và giải cho nhà nghiên cứu trẻ — chúng tiếp cận được, nhưng phần lớn cần có người đề cử nên phải nói với đồng nghiệp về chúng.
