Ở cuối gần như mọi bài báo hiện nay có một dòng về xung đột lợi ích, và phần lớn ghi rằng không có.
Dòng đó được điền trong ba mươi giây, thường là mục cuối cùng trước khi nộp bài. Nhưng nó là một trong những thông tin có ảnh hưởng nhất tới cách người đọc đánh giá kết quả.
Vì sao nó quan trọng
Xung đột lợi ích không có nghĩa là nghiên cứu sai. Nó có nghĩa là có một yếu tố có thể ảnh hưởng tới phán đoán, và người đọc có quyền biết để tự cân nhắc.
Điểm cần hiểu rõ: ảnh hưởng này phần lớn là vô thức. Nghiên cứu về chủ đề này cho thấy các thiên lệch xuất hiện ngay cả ở người hoàn toàn trung thực — trong các lựa chọn nhỏ về thiết kế, về cách phân tích, về việc nhấn mạnh kết quả nào.
Vì vậy, câu "tôi biết mình khách quan" không giải quyết vấn đề. Khai báo thì giải quyết.
Các loại xung đột
Năm nhóm, và ba nhóm sau hay bị bỏ qua:
Tài chính trực tiếp — nghiên cứu được tài trợ bởi bên có lợi ích trong kết quả; tác giả nhận thù lao, cổ phần, hoặc tư vấn cho bên đó.
Tài chính gián tiếp — sở hữu bằng sáng chế liên quan, có công ty riêng trong lĩnh vực, nhận tài trợ đi hội nghị từ bên liên quan.
Quan hệ cá nhân — đồng tác giả là người thân, hoặc người có quan hệ gần.
Quan hệ nghề nghiệp — kết quả ảnh hưởng tới vị thế của chính nhóm mình, hoặc trái với công trình trước đó của mình.
Cam kết trí tuệ — đã công khai bảo vệ một quan điểm nhiều năm. Nhóm này hiếm khi được khai và nó có ảnh hưởng thật: người đã viết mười bài ủng hộ một giả thuyết khó đánh giá trung lập bằng chứng chống lại nó.
Nguyên tắc: khai rộng hơn là hẹp
Khi phân vân có nên khai không, câu hỏi để tự trả lời:
Nếu điều này được phát hiện sau khi bài đăng, người đọc có thấy lẽ ra nó phải được nêu không?
Nếu có, thì khai. Chi phí của việc khai một thứ không cần thiết gần bằng không; chi phí của việc bỏ sót một thứ đáng khai thì lớn — nó ảnh hưởng tới độ tin cậy của cả bài và của tác giả.
Và một điều đáng nói: khai báo không làm giảm giá trị của nghiên cứu. Rất nhiều nghiên cứu quan trọng được tài trợ bởi bên có lợi ích, và chúng được đánh giá bình thường khi việc tài trợ được nêu rõ.
Khai ở đâu và khi nào
Bốn thời điểm:
Khi nộp bài — trong phần khai báo và trong thư gửi biên tập nếu có điều cần giải thích thêm.
Khi xin tài trợ — theo yêu cầu của bên tài trợ.
Khi trình bày ở hội nghị — thường là một slide ở đầu. Việc này ít được làm ở nhiều nơi nhưng nó là thông lệ tốt.
Khi tham gia hội đồng hoặc làm phản biện — xem dưới.
Về khoảng thời gian: thông lệ phổ biến là khai các quan hệ trong vài năm gần nhất, nhưng yêu cầu cụ thể khác nhau theo tạp chí — đọc hướng dẫn của nơi nộp.
Xung đột trong phản biện
Phần này quan trọng không kém và ít được nói tới.
Khi nhận lời phản biện một bài, bốn tình huống cần từ chối hoặc khai báo:
Bạn có quan hệ gần với tác giả — cùng nhóm, từng hướng dẫn nhau, đang hợp tác.
Bạn đang làm một nghiên cứu cạnh tranh trực tiếp. Đây là tình huống khó nhất: bạn là người đủ chuyên môn để phản biện, và cũng là người có lợi nếu bài kia không được đăng. Cách xử lý đúng là nêu rõ với biên tập và để họ quyết.
Bài này phê phán công trình của bạn.
Bạn có mâu thuẫn cá nhân với tác giả.
Một quy tắc thực tế: nếu bạn thấy mình muốn bài này được đăng hoặc không được đăng vì lý do gì khác ngoài chất lượng của nó, đó là dấu hiệu cần nêu ra.
Các trường hợp khó
Lĩnh vực hẹp, ai cũng biết nhau. Ở nhiều ngành, mọi chuyên gia đều đã từng hợp tác với nhau. Nếu loại trừ hết thì không còn ai đủ chuyên môn. Cách xử lý: khai báo mức độ quan hệ và để biên tập quyết định, thay vì tự quyết là không đáng kể.
Nghiên cứu do doanh nghiệp tài trợ. Việc này hợp pháp và phổ biến. Ba thứ cần có: khai rõ nguồn tài trợ; nêu rõ bên tài trợ có vai trò gì trong thiết kế, phân tích và quyết định công bố; và có điều khoản bảo đảm quyền công bố kết quả bất kể kết quả thế nào — điều khoản này nên được chốt trong hợp đồng trước khi bắt đầu.
Người hướng dẫn và học viên. Khi người hướng dẫn ngồi hội đồng chấm chính học viên của mình — đây là xung đột rõ và cách xử lý tuỳ quy chế từng nơi, nhưng nó phải được ghi nhận chứ không bỏ qua như một chuyện hiển nhiên.
Điều nên làm ở cấp nhóm
Hai việc:
Bàn về xung đột lợi ích khi bắt đầu mỗi dự án, không phải khi nộp bài. Ai có quan hệ gì với bên nào — biết sớm thì thiết kế được cách xử lý.
Nói với người trẻ trong nhóm rằng khai báo là bình thường. Nhiều nghiên cứu sinh không khai vì nghĩ điều đó sẽ bị đánh giá xấu. Văn hoá coi khai báo là dấu hiệu chuyên nghiệp — chứ không phải dấu hiệu có vấn đề — là thứ phải được thiết lập từ người dẫn dắt.
Xung đột lợi ích có nghĩa là nghiên cứu sai không?
Không — nó nghĩa là có yếu tố có thể ảnh hưởng tới phán đoán, và ảnh hưởng đó phần lớn là vô thức, nên câu tôi biết mình khách quan không giải quyết được.
Loại xung đột nào hay bị bỏ qua?
Quan hệ nghề nghiệp, và cam kết trí tuệ — người đã công khai bảo vệ một quan điểm nhiều năm khó đánh giá trung lập bằng chứng chống lại nó.
Khi nào nên khai báo?
Khi tự hỏi nếu điều này bị phát hiện sau khi bài đăng, người đọc có thấy lẽ ra nó phải được nêu không — nếu có thì khai.
Nghiên cứu do doanh nghiệp tài trợ cần gì?
Khai rõ nguồn tài trợ, nêu vai trò của bên tài trợ trong thiết kế và phân tích, và có điều khoản bảo đảm quyền công bố bất kể kết quả thế nào.
