Viết về một người đang sống khác hẳn viết về một chủ đề. Thông tin sai không chỉ làm bài mất uy tín; nó ảnh hưởng tới chính người được viết, và nó tồn tại rất lâu trên mạng.
Ba loại thông tin và ba mức cẩn trọng
Thông tin có thể kiểm chứng công khai — nơi công tác, công trình đã công bố, chức vụ. Kiểm ở nguồn chính thức: trang của cơ sở, cơ sở dữ liệu công bố, hoặc chính người đó.
Thông tin cần chính người đó xác nhận — học vị, chức danh, giải thưởng, tiểu sử cá nhân. Đây là nhóm hay bị sai nhất và hậu quả nặng nhất.
Thông tin thuộc đời sống riêng — gia đình, sức khoẻ, thu nhập. Không đưa vào nếu không được đồng ý rõ ràng và không thật sự cần cho bài.
Học vị và chức danh: không được suy đoán
Đây là lỗi phổ biến nhất trong các bài chân dung, và cũng là lỗi nghiêm trọng nhất với chính người được viết.
Hai điều cần phân biệt rõ: học vị là bằng cấp do cơ sở đào tạo cấp, còn chức danh giáo sư và phó giáo sư ở Việt Nam do hội đồng xét theo tiêu chuẩn riêng, hoặc do trường bổ nhiệm ở một số hệ nước ngoài.
Không được suy từ vị trí công việc ra học vị, hay từ việc ai đó dạy đại học ra chức danh. Cũng không được dùng các danh xưng nước ngoài như thể tương đương với chức danh trong nước.
Nếu không xác nhận được, cách đúng là không ghi — mô tả công việc thay vì gán danh hiệu.
Với hồ sơ tổng hợp tự động
Nhiều nguồn dữ liệu công bố không ghi học vị, nên hồ sơ dựng từ đó không thể khẳng định ai là tiến sĩ hay giáo sư.
Dữ liệu tự động cũng có các lỗi quen thuộc: trùng tên giữa những người khác nhau, thiếu công trình của người đổi cách viết tên, ghép nhầm bài của người khác.
Vì vậy hồ sơ tự động cần nói rõ nó được tổng hợp bằng máy, nói rõ nguồn không ghi học vị, và có đường để người trong hồ sơ yêu cầu sửa hoặc gỡ.
Xin phép và quyền chỉnh sửa
Với bài chân dung có phỏng vấn, nên cho người được viết xem lại phần dẫn lời của họ trước khi đăng. Đây là thực hành tốt và giảm gần hết các tranh chấp.
Cho họ quyền yêu cầu sửa thông tin sai về mình, và xử lý yêu cầu đó nhanh. Một đường liên hệ rõ ràng quan trọng hơn mọi lời cam kết chung.
Nếu người đó đề nghị không đưa một chi tiết cá nhân, tôn trọng đề nghị — trừ khi có lý do công ích rõ ràng, và khi đó cần cân nhắc rất cẩn thận.
Viết về công trình cho người đọc phổ thông
Mô tả vấn đề trước, kết quả sau: người đọc cần biết câu hỏi là gì mới hiểu được vì sao câu trả lời đáng chú ý.
Tránh phóng đại. Một nghiên cứu tìm ra mối liên hệ không phải là "đột phá chữa được bệnh". Cách viết chính xác vẫn có thể hấp dẫn.
Nêu giới hạn của nghiên cứu, dù ngắn. Đây là điều nhà nghiên cứu nào cũng trân trọng khi thấy trong bài viết về mình, và nó bảo vệ cả bạn.
Nếu công trình có nhiều tác giả, nói rõ vai trò — viết như thể một người làm tất cả là bất công với đồng nghiệp của họ.
Danh mục kiểm trước khi đăng
Tên viết đúng, kể cả dấu; nơi công tác hiện tại chính xác.
Học vị và chức danh đã được xác nhận, hoặc không ghi.
Mọi con số có nguồn; các phát biểu được dẫn đúng ngữ cảnh.
Có đường liên hệ để yêu cầu sửa.
Không có chi tiết đời sống riêng nào chưa được đồng ý.
Có cần xin phép để viết về một nhà khoa học không?
Với thông tin công khai về công trình thì thường không cần, nhưng nên liên hệ khi có thể — bài sẽ chính xác hơn. Với thông tin cá nhân thì cần đồng ý rõ ràng.
Không liên hệ được thì có nên đăng?
Có thể đăng nếu chỉ dùng thông tin công khai và kiểm chứng được, đồng thời nói rõ nguồn. Đừng suy đoán những gì không kiểm chứng được, đặc biệt là học vị và chức danh.
Nếu người đó yêu cầu gỡ bài thì sao?
Xem xét nghiêm túc, nhất là khi lý do liên quan tới thông tin sai hoặc quyền riêng tư. Với hồ sơ tổng hợp tự động, nên có cơ chế gỡ theo yêu cầu.
Dẫn lời từ bài phỏng vấn cũ của người khác có được không?
Được nếu ghi rõ nguồn và không đổi ngữ cảnh. Tốt nhất vẫn là liên hệ để xác nhận quan điểm đó còn đúng với họ ở hiện tại.
