Sau nhiều năm làm nghiên cứu ở nước ngoài, một số người quay về. Đây là quyết định có nhiều lý do cá nhân, và bài này không bàn về việc có nên về hay không.
Nó bàn về những gì quyết định giai đoạn sau khi về diễn ra thế nào — vì phần lớn các yếu tố đó xử lý được trước khi về, và rất khó xử lý sau.
Đàm phán trước khi nhận vị trí
Đây là thời điểm có sức thương lượng cao nhất, và nhiều người bỏ qua vì ngại.
Sáu thứ nên đưa ra bàn, và nên có bằng văn bản:
Không gian làm việc — phòng thí nghiệm hoặc phòng làm việc cụ thể, không phải lời hứa chung.
Kinh phí khởi động — mức bao nhiêu, dùng được cho những gì, giải ngân khi nào.
Khối lượng giảng dạy trong hai năm đầu. Đây là điểm quan trọng nhất và hay bị bỏ: nếu năm đầu phải dạy đủ giờ như mọi người, sẽ không có thời gian dựng nhóm.
Quyền tuyển người — được nhận bao nhiêu nghiên cứu sinh, thủ tục thế nào.
Cơ chế cho hợp tác quốc tế — được đi công tác nước ngoài mấy lần, thủ tục ra sao, ai duyệt.
Thiết bị cụ thể nếu công việc cần — kèm mốc thời gian mua sắm, vì thủ tục mua thiết bị lớn có thể mất một năm.
Nguyên tắc chung: mọi cam kết phải có văn bản và có tên người chịu trách nhiệm. Người hứa có thể chuyển vị trí, và lời hứa miệng thì không ai nhớ sau hai năm.
Những gì khác so với môi trường cũ
Năm khác biệt, và biết trước thì đỡ hụt hẫng:
Thời gian hành chính. Nhiều việc cần phê duyệt qua nhiều cấp. Cách xử lý là tính chúng vào kế hoạch từ đầu và tìm hiểu quy trình sớm, không phải cố rút ngắn.
Nguồn lực khác về loại, không chỉ về mức. Có thể thiếu thiết bị chuyên sâu nhưng lại dễ tiếp cận hiện trường, dễ có số lượng mẫu lớn, hoặc dễ hợp tác với cơ quan thực tiễn. Thiết kế nghiên cứu quanh cái mình có, không quanh cái mình từng có.
Nền của người học khác. Nghiên cứu sinh có thể cần nhiều hướng dẫn hơn ở các kỹ năng nền — viết, phân tích, tiếng Anh. Đây là việc phải tính vào kế hoạch, không phải điều đáng phàn nàn.
Vai trò của quan hệ trong công việc. Nhiều việc chạy nhanh hơn nhiều khi có quan hệ, và xây quan hệ là một phần công việc chứ không phải việc phụ.
Cách đo thành tích khác. Hệ thống đánh giá trong nước có các tiêu chí riêng — tìm hiểu chúng sớm, vì chúng quyết định việc bạn được ghi nhận thế nào.
Giữ mạng lưới quốc tế
Đây là tài sản lớn nhất bạn mang về, và nó mất khá nhanh nếu không chủ động.
Bốn việc:
Giữ ít nhất một hợp tác đang chạy với nhóm cũ — một bài chung đang viết, một phần dự án. Hợp tác có nội dung thật bền hơn nhiều so với việc giữ liên lạc chung chung.
Duy trì việc dự hội nghị quốc tế đều đặn, kể cả khi tốn kém. Vắng mặt hai ba năm là ra khỏi tầm nhìn của cộng đồng.
Nhận làm phản biện cho các tạp chí trong ngành. Việc này giữ bạn cập nhật và giữ tên bạn trong mạng lưới.
Mời người từ nhóm cũ sang — một buổi nói chuyện, một khoá ngắn. Nó vừa giữ quan hệ vừa mở ra hợp tác cho nhóm mới của bạn.
Bốn sai lầm thường gặp
Cố tái tạo môi trường cũ. Không làm được, và việc cố làm tiêu tốn năng lượng đáng lẽ dùng để xây thứ phù hợp với điều kiện hiện có.
So sánh thành lời. "Ở bên kia chúng tôi làm thế này" nói thường xuyên sẽ làm đồng nghiệp xa cách, kể cả khi nội dung đúng.
Nhận quá nhiều việc trong năm đầu. Người về từ nước ngoài hay được mời vào nhiều hội đồng và nhiều hoạt động. Nhận hết thì năm đầu không có kết quả chuyên môn nào.
Không tìm người dẫn đường. Một đồng nghiệp đã ở đó lâu biết những thứ không có trong văn bản — ai quyết cái gì, việc nào nên làm trước, và làm sao để một đề nghị được duyệt.
Hai năm đầu: các mốc
Sáu tháng: chỗ làm việc đã dựng xong; đã gặp đủ người trong đơn vị; đã hiểu quy trình hành chính chính yếu; các cam kết khi đàm phán đã được thực hiện hoặc đã hỏi lại.
Một năm: có một tới hai người trong nhóm; đã nộp ít nhất một đề tài; hoàn thành nốt các bài từ nơi cũ.
Hai năm: có kết quả đầu tiên làm ở Việt Nam; có một đề tài đang chạy; hợp tác quốc tế vẫn còn ít nhất một tuyến sống.
Nếu sau hai năm thấy không được
Điều này xảy ra, và nó không phải thất bại cá nhân.
Việc đáng làm là xác định cụ thể vấn đề nằm ở đâu: ở cơ sở này, ở ngành này tại Việt Nam, hay ở chính công việc bạn muốn làm. Ba nguyên nhân dẫn tới ba lựa chọn hoàn toàn khác nhau — chuyển cơ sở, đổi hướng nghiên cứu, hoặc quay lại nước ngoài.
Và một điều đáng giữ: hai năm ở Việt Nam không mất đi. Hiểu biết về hệ thống trong nước, mạng lưới đã xây, và các dự án đã bắt đầu đều là những thứ mang theo được — kể cả khi bước tiếp theo là quay ra.
Nên đàm phán những gì trước khi nhận vị trí trong nước?
Không gian làm việc, kinh phí khởi động, khối lượng giảng dạy hai năm đầu, quyền tuyển người, cơ chế đi công tác quốc tế, và mốc mua thiết bị — tất cả bằng văn bản.
Khác biệt nào cần chuẩn bị tinh thần?
Thời gian hành chính dài hơn, nguồn lực khác về loại chứ không chỉ về mức, nền của người học khác, và vai trò của quan hệ trong công việc.
Giữ mạng lưới quốc tế bằng cách nào?
Giữ ít nhất một hợp tác đang chạy có nội dung thật, dự hội nghị đều đặn, nhận làm phản biện, và mời người từ nhóm cũ sang.
Sai lầm nào hay gặp?
Cố tái tạo môi trường cũ thay vì thiết kế nghiên cứu quanh điều kiện hiện có, và nhận quá nhiều việc trong năm đầu.
