Phản biện là công việc không được trả tiền và không được ghi tên, nhưng nó là cơ chế giữ chất lượng của toàn bộ hệ thống công bố. Làm nó tử tế là một phần của nghề.
Nhận hay từ chối
Từ chối khi: bạn không đủ chuyên môn về phần cốt lõi của bài; bạn không có thời gian trong thời hạn được đề nghị; hoặc bạn có xung đột lợi ích.
Từ chối sớm giúp tạp chí tìm người khác nhanh. Nhận rồi trễ hai tháng gây thiệt hại thật cho tác giả — người có thể đang chờ bài này cho một hồ sơ có thời hạn.
Xung đột lợi ích gồm: cùng đơn vị, có hợp tác gần đây, đang cạnh tranh trực tiếp trên cùng đề tài, hoặc có quan hệ cá nhân. Khi không chắc, hãy nêu cho biên tập và để họ quyết.
Nếu bạn không đủ chuyên môn về một phần nhưng đủ về phần khác, hãy nhận và nói rõ phần bạn không đánh giá được. Điều này hữu ích hơn từ chối hoàn toàn.
Cấu trúc một bản phản biện dùng được
Đoạn đầu: tóm tắt bài bằng lời của bạn, hai ba câu. Nó cho tác giả và biên tập biết bạn đã hiểu đúng bài — và nếu bạn hiểu sai thì đó cũng là thông tin về độ rõ của bản thảo.
Đánh giá chung ngắn: đóng góp chính là gì, và mối lo lớn nhất là gì.
Các vấn đề lớn, đánh số, xếp theo mức quan trọng. Đây là phần quyết định.
Các vấn đề nhỏ, đánh số, kèm số dòng hoặc số trang.
Tách lớn và nhỏ là điều làm bản phản biện dùng được. Trộn lẫn thì tác giả không biết điều gì buộc phải sửa để bài được nhận.
Nêu vấn đề cho có ích
Với mỗi vấn đề lớn, ba phần: vấn đề là gì, vì sao nó quan trọng, và có thể xử lý thế nào.
Phần thứ ba là phần phân biệt bản phản biện tốt. "Phương pháp không phù hợp" không giúp gì; "Với thiết kế này, kết quả có thể do yếu tố X; nếu tác giả có dữ liệu về X thì kiểm soát được, hoặc cần nêu đây là giới hạn" thì giúp được.
Phân biệt điều bắt buộc và điều bạn chỉ gợi ý. Nếu không phân biệt, tác giả phải đoán, và biên tập cũng vậy.
Và đừng đòi tác giả viết một bài khác. Phản biện đánh giá bài họ viết, không đánh giá bài bạn muốn họ viết.
Giọng văn
Viết như thể tác giả sẽ đọc — vì họ sẽ đọc. Họ có thể là nghiên cứu sinh nộp bài đầu tiên.
Phê bình công việc, không phê bình người. "Phần này chưa thuyết phục vì…" khác với "tác giả không hiểu…".
Nêu cả điểm mạnh, cụ thể. Nó giúp tác giả biết phần nào nên giữ khi sửa — thông tin thật, không phải phép lịch sự.
Một phép thử đơn giản: nếu bạn không thoải mái khi bản phản biện này được công khai kèm tên bạn, hãy viết lại.
Bốn nguyên tắc đạo đức
Bảo mật. Bản thảo là tài liệu chưa công bố. Không chia sẻ, không thảo luận với người khác trừ khi biên tập cho phép, và không dùng ý tưởng trong đó cho công việc của mình.
Không dùng phản biện để trì hoãn đối thủ. Nếu bạn đang làm đề tài rất gần, đó là xung đột lợi ích cần khai báo.
Không đòi trích dẫn bài của mình nếu nó không thật sự cần thiết cho bài. Đây là hành vi phổ biến và không chính đáng.
Nếu nhờ người khác cùng đọc — ví dụ nghiên cứu sinh của bạn, như một cách đào tạo — phải xin phép biên tập và nêu tên họ.
Nếu bạn nghi có vấn đề về liêm chính
Nghi trùng lặp, sửa số liệu, hoặc hình ảnh bị xử lý: đừng viết cáo buộc trong bản phản biện gửi tác giả. Hãy báo riêng cho biên tập, nêu cụ thể điều bạn quan sát được và vì sao nó đáng kiểm.
Phân biệt quan sát và kết luận: "hai hình này có vùng giống nhau bất thường, đề nghị kiểm" là quan sát; "tác giả gian lận" là kết luận mà bạn không có đủ căn cứ.
Tạp chí có quy trình xử lý các trường hợp này. Việc của người phản biện là báo đúng chỗ, không phải điều tra.
Nhận bao nhiêu là hợp lý
Một quy tắc thường được dùng: nhận phản biện tương ứng với số phản biện mà bài của bạn nhận được — nếu mỗi bài của bạn được ba người đọc, hãy phản biện khoảng ba bài cho mỗi bài bạn gửi đi.
Con số này giữ hệ thống cân bằng, và nó cũng là cách hợp lý để từ chối các lời mời vượt mức mà không thấy khó xử.
Khi nào nên từ chối lời mời phản biện?
Khi bạn không đủ chuyên môn về phần cốt lõi, không có thời gian trong thời hạn, hoặc có xung đột lợi ích. Từ chối sớm giúp tạp chí tìm người khác nhanh.
Bản phản biện nên có cấu trúc thế nào?
Tóm tắt bài bằng lời mình, đánh giá chung, các vấn đề lớn đánh số, rồi các vấn đề nhỏ. Tách lớn và nhỏ là điều làm bản phản biện dùng được.
Có được đòi tác giả trích dẫn bài của mình không?
Chỉ khi nó thật sự cần thiết cho nội dung bài. Đòi trích dẫn để tăng chỉ số của mình là hành vi không chính đáng.
Nghi bài có vấn đề về liêm chính thì làm gì?
Báo riêng cho biên tập, nêu cụ thể điều quan sát được thay vì viết kết luận. Tạp chí có quy trình xử lý; việc điều tra không thuộc người phản biện.
