Câu hỏi thường được đặt ra với người Việt làm nghiên cứu ở nước ngoài là: anh chị có định về không. Đó là câu hỏi hẹp, và nó bỏ qua phần lớn những gì có thể làm được ngay.
Các hình thức hợp tác không cần về nước
Đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh. Một người ở nước ngoài đồng hướng dẫn cùng người trong nước là hình thức có tác động cao nhất trên mỗi giờ bỏ ra — nó chuyển giao cách làm việc, không chỉ kiến thức.
Nhận người sang làm việc ngắn hạn. Ba tới sáu tháng ở nhóm của họ đổi được nhiều thứ cho một nghiên cứu sinh hoặc một giảng viên trẻ.
Cùng viết đề xuất tài trợ. Nhiều quỹ quốc tế cần đối tác ở nước sở tại, và người Việt ở nước ngoài ở vị trí hiểu cả hai phía tốt nhất.
Giảng bài và mở khoá học ngắn trực tuyến — phương pháp nghiên cứu, cách viết bài, cách phản biện. Đây là những thứ thiếu nhất và dễ chuyển giao nhất.
Phản biện nội bộ bản thảo cho nhóm trong nước trước khi gửi tạp chí. Tốn ít thời gian và nâng rõ tỉ lệ được nhận.
Làm điểm nối. Giới thiệu nhóm trong nước với nhóm ở nước họ đang làm việc — một lời giới thiệu từ người trong nhóm khác hẳn một thư liên hệ từ người lạ.
Rào cản thực tế, cả hai phía
Phía người ở nước ngoài: thời gian có hạn, và các đóng góp này thường không được tính vào bất cứ chỉ số nào ở cơ sở của họ. Họ làm vì muốn làm, nên yêu cầu quá nhiều thủ tục sẽ làm họ dừng.
Phía cơ sở trong nước: quy định về việc mời người nước ngoài hoặc người có hợp đồng ở nước ngoài tham gia hướng dẫn đôi khi không rõ; thủ tục thanh toán phức tạp; và nhiều khi không có ai được phân công theo dõi việc kết nối nên mọi thứ phụ thuộc quan hệ cá nhân.
Kết quả thường gặp: một buổi gặp gỡ thành công, nhiều lời hứa, rồi không có việc gì cụ thể diễn ra vì không ai sở hữu bước tiếp theo.
Điều các cơ sở trong nước làm được
Đề nghị việc cụ thể, nhỏ, có thời hạn. "Anh chị nhận đồng hướng dẫn một nghiên cứu sinh không, họp một lần mỗi tháng" dễ nhận lời hơn nhiều so với "mời anh chị hợp tác".
Có một người chịu trách nhiệm theo dõi. Nếu không ai được giao, việc này không xảy ra.
Làm rõ thủ tục trước khi mời. Đồng hướng dẫn có được công nhận trong quy chế không, cần giấy tờ gì, và thanh toán thế nào — biết trước tránh được tình huống hứa rồi không làm được.
Chuẩn bị kỹ phía mình. Nếu một người ở nước ngoài dành thời gian phản biện bản thảo, bản gửi họ nên đã được đọc kỹ trong nhóm trước. Gửi bản chưa hoàn chỉnh là cách nhanh nhất làm họ không nhận lần sau.
Ghi nhận công khai. Đồng tác giả khi xứng đáng, và ghi nhận trong các báo cáo. Đây là điều duy nhất có giá trị với họ ở cơ sở của họ.
Với người đang làm nghiên cứu ở nước ngoài
Nếu bạn muốn đóng góp mà chưa biết bắt đầu từ đâu, cách thực tế nhất là chọn một việc nhỏ và làm đều: đồng hướng dẫn một người, hoặc một khoá học ngắn mỗi năm, hoặc nhận phản biện nội bộ cho một nhóm.
Một việc làm đều trong ba năm có tác động lớn hơn nhiều so với nhiều lời hứa trong một chuyến về.
Và nếu bạn đang cân nhắc về nước, hãy nói chuyện với người đã về trước bạn vài năm, không chỉ với người mời bạn. Họ biết những thứ không có trong thư mời: thời gian thực để dùng được kinh phí, khối lượng giảng dạy thật, và thủ tục mua thiết bị.
Điều nên tránh trong cách nói về nhóm này
Ngôn từ kiểu "chảy máu chất xám" đặt vấn đề sai. Người làm nghiên cứu ở nước ngoài vẫn đang tạo ra giá trị, và nhiều người trong số họ đã và đang đóng góp cho công việc trong nước theo các cách ở trên.
Cách đặt vấn đề có ích hơn: đây là một mạng lưới, và câu hỏi là làm gì để nó hoạt động — không phải làm gì để kéo mọi người về.
Và cần tránh giả định rằng ai cũng có nghĩa vụ đóng góp. Người quyết định không tham gia không mắc lỗi gì, và một mạng lưới dựa trên nghĩa vụ đạo đức thì không bền bằng mạng lưới dựa trên lợi ích hai chiều thật.
Hình thức hợp tác nào có tác động cao nhất?
Đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, vì nó chuyển giao cách làm việc chứ không chỉ kiến thức, với thời gian bỏ ra không lớn.
Vì sao nhiều cuộc kết nối không dẫn tới gì?
Thường vì không ai được phân công sở hữu bước tiếp theo, và vì lời mời quá chung chung để người nhận biết phải làm gì.
Cơ sở trong nước nên chuẩn bị gì trước khi mời?
Làm rõ quy chế về đồng hướng dẫn, giấy tờ cần thiết và cách thanh toán, đồng thời chuẩn bị kỹ phần việc của phía mình.
Người ở nước ngoài nên bắt đầu từ đâu?
Chọn một việc nhỏ và làm đều trong nhiều năm, thay vì nhiều cam kết lớn trong một chuyến về.
