Mạng lưới chuyên gia người Việt ở nước ngoài: cách kết nối thực chất

Số người Việt làm nghiên cứu và giảng dạy ở nước ngoài là một nguồn lực lớn, và việc kết nối họ với các cơ sở trong nước được nhắc tới thường xuyên.

Các hoạt động kết nối cũng diễn ra đều: diễn đàn, hội thảo, danh bạ chuyên gia, các nhóm trên mạng xã hội.

Điều ít được nói: phần lớn các hoạt động này không dẫn tới hợp tác cụ thể nào — và lý do có thể chỉ ra được.

Vì sao phần lớn nỗ lực kết nối không đi tới đâu

Bốn nguyên nhân, và cả bốn đều thuộc về cách tổ chức chứ không thuộc về thiện chí:

Kết nối chung chung, không có việc cụ thể. Hai bên gặp nhau, trao đổi danh thiếp, bày tỏ mong muốn hợp tác — rồi không ai biết bước tiếp theo là gì. Không có việc cụ thể thì không có gì để tiếp tục.

Không ai chịu trách nhiệm theo sau. Sự kiện kết thúc, người tổ chức chuyển sang việc khác, và các liên hệ hình thành ở đó nguội đi trong vài tuần.

Kỳ vọng không khớp. Phía trong nước đôi khi mong một sự đóng góp không tính công; phía ở ngoài có công việc toàn thời gian và không có thời gian trống. Không nói rõ điều này thì cả hai bên đều thất vọng.

Rào cản hành chính. Người ở nước ngoài muốn tham gia một đề tài hoặc hướng dẫn một nghiên cứu sinh nhưng quy chế không có chỗ cho vai trò đó.

Các hình thức hợp tác thực chất

Năm hình thức đã chạy được ở nhiều nơi, xếp theo mức cam kết tăng dần:

Giảng một chuyên đề trực tuyến — vài buổi mỗi kỳ. Ít tốn thời gian nhất và bắt đầu được ngay.

Làm người bình duyệt hoặc cố vấn cho một tạp chí, một chương trình, hoặc một nhóm nghiên cứu trong nước.

Đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh — hình thức có tác động lâu nhất, vì nó tạo ra một người làm việc với cả hai bên trong nhiều năm.

Cùng viết đề xuất tài trợ cho các chương trình hợp tác quốc tế, nơi việc có một người hiểu cả hai hệ thống là lợi thế lớn.

Nhận nghiên cứu sinh hoặc giảng viên trẻ sang làm việc ngắn hạn tại nhóm của họ.

Điểm chung của cả năm: có một việc cụ thể, có mốc thời gian, và có người chịu trách nhiệm ở mỗi phía.

Điều mỗi bên cần

Hợp tác bền cần cả hai bên nhận được thứ gì đó, và việc nói rõ điều này không làm giảm ý nghĩa của nó.

Phía trong nước cần: chuyên môn, cách tiếp cận khác, kết nối với mạng lưới quốc tế, và cơ hội cho người trẻ.

Phía ở nước ngoài thường cần: tiếp cận dữ liệu hoặc bối cảnh không có ở nơi họ làm việc; đối tác cho các đề xuất có yêu cầu hợp tác quốc tế; nguồn ứng viên tốt cho nhóm của họ; và với nhiều người, một sự gắn kết với nơi mình xuất phát — điều này là thật và không nên bị coi nhẹ.

Nêu rõ hai danh sách này ở cuộc trao đổi đầu tiên tiết kiệm nhiều tháng.

Ba việc cơ sở trong nước cần làm

Phần lớn rào cản nằm ở phía này, và chúng sửa được:

Tạo một vị trí chính thức cho vai trò này — thỉnh giảng, cộng tác viên nghiên cứu, đồng hướng dẫn. Không có vị trí trong quy chế thì mọi đóng góp đều là không chính thức và không bền.

Cử một người làm đầu mối với trách nhiệm rõ. Đây là việc quyết định nhất: các liên hệ chỉ tồn tại khi có người duy trì chúng.

Có một khoản, dù nhỏ. Không cần trả thù lao lớn, nhưng chi phí đi lại khi họ về, hoặc phần hỗ trợ cho một nghiên cứu sinh làm việc với họ, là tín hiệu rằng hợp tác này được coi là thật.

Cơ chế duy trì

Điều làm một mạng lưới sống không phải sự kiện thường niên mà là các việc nhỏ đều đặn:

Một buổi trao đổi chuyên môn định kỳ — trực tuyến, mỗi tháng hoặc mỗi quý, một người trình bày. Chi phí gần như bằng không và nó giữ mọi người trong liên hệ.

Một bản tin ngắn về những gì đang diễn ra ở cơ sở — các đề tài mới, các vị trí tuyển, các cơ hội hợp tác.

Theo dõi các việc đã hứa và nhắc nhẹ — phần lớn việc không xảy ra không phải vì ai đó đổi ý mà vì không ai nhắc.

Với người ở nước ngoài muốn tham gia

Ba lời khuyên thực tế:

Bắt đầu bằng một việc nhỏ và cụ thể thay vì một kế hoạch lớn. Một chuyên đề ba buổi, một lần bình duyệt, một buổi trao đổi với nghiên cứu sinh.

Nói rõ bạn có bao nhiêu thời gian. Trung thực về giới hạn tốt hơn nhiều so với nhận rồi không làm được — và phía trong nước tổ chức được quanh một cam kết rõ ràng dù nhỏ.

Làm việc với một người cụ thể, không với một tổ chức. Các hợp tác bền hầu như luôn dựa trên quan hệ giữa hai người, và cơ chế tổ chức chỉ là thứ hợp thức hoá nó sau.

Và một điều đáng nói với cả hai phía: hợp tác có giá trị nhất thường không phải là các dự án lớn được công bố rộng, mà là những việc âm thầm — một người hướng dẫn thêm một nghiên cứu sinh, một nhóm được đọc bản thảo trước khi gửi, một người trẻ được giới thiệu đúng chỗ.