Hợp tác quốc tế của nghiên cứu Việt Nam: đọc từ dữ liệu đồng tác giả

Các con số cụ thể thay đổi theo năm và theo nguồn dữ liệu — bài này nói về cách đọc, không nêu số liệu.

Trong các báo cáo về khoa học Việt Nam, tỉ lệ bài có đồng tác giả nước ngoài thường được nêu như một chỉ dấu tích cực. Nó đúng, nhưng đọc thêm một lớp nữa sẽ ra bức tranh đầy đủ hơn.

Hợp tác quốc tế đo được gì

Nó cho thấy khả năng kết nối: nhà nghiên cứu Việt Nam có mặt trong các mạng lưới, tiếp cận được thiết bị, dữ liệu và phương pháp mà trong nước chưa có.

Nó cũng liên hệ với mức trích dẫn cao hơn — bài có hợp tác quốc tế thường được đọc và dẫn nhiều hơn.

Với nhiều ngành, hợp tác là điều kiện để làm được nghiên cứu ở mức đó, không phải lựa chọn.

Câu hỏi lớp thứ hai: ai dẫn dắt

Chỉ số đáng xem cùng lúc là tỉ lệ bài mà tác giả ở Việt Nam giữ vai trò chính — tác giả đầu hoặc tác giả liên hệ, tuỳ thông lệ ngành.

Nếu tỉ lệ hợp tác cao nhưng tỉ lệ dẫn dắt thấp, bức tranh là tham gia nhiều hơn là năng lực tự chủ. Điều này không phải tiêu cực ở giai đoạn đầu, nhưng là chỉ dấu về nơi cần đầu tư.

Ngược lại, các nhóm trong nước tự chủ trì nghiên cứu và mời đối tác quốc tế tham gia là dấu hiệu năng lực đã hình thành.

Bốn mô hình hợp tác thường gặp

Cựu du học sinh giữ quan hệ với nhóm cũ. Mô hình phổ biến và hiệu quả nhất, vì dựa trên quan hệ đã có và hiểu biết lẫn nhau.

Dự án song phương có tài trợ từ quỹ của hai nước hoặc quỹ khu vực.

Mạng lưới nghiên cứu vùng, đặc biệt trong y tế công cộng, môi trường, biến đổi khí hậu — những lĩnh vực mà vấn đề tự nó vượt biên giới.

Hợp tác qua doanh nghiệp hoặc qua dự án phát triển, thường thiên về ứng dụng.

Điều kiện để hợp tác bền

Mỗi bên có gì đóng góp. Nếu phía Việt Nam chỉ cung cấp dữ liệu hoặc thu mẫu, đó là quan hệ thuê việc chứ không phải hợp tác, và nó không tạo ra năng lực.

Thống nhất trước về dữ liệu và quyền đứng tên. Đây là nơi phát sinh nhiều bất bình nhất trong hợp tác Bắc – Nam, và phần lớn phòng được bằng thoả thuận viết ra từ đầu.

Có người trẻ tham gia thật. Hợp tác chỉ tạo ra năng lực khi nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu trẻ phía Việt Nam được tham gia thiết kế và phân tích, không chỉ thực thi.

Có nguồn lực từ cả hai phía, dù không cần ngang nhau. Đóng góp dù nhỏ cũng thay đổi vị thế trong quan hệ.

Với người làm chính sách

Hai chỉ số nên theo dõi cùng nhau: tỉ lệ hợp tác quốc tế, và tỉ lệ nghiên cứu do phía Việt Nam chủ trì. Chỉ theo dõi chỉ số thứ nhất dễ dẫn tới chính sách khuyến khích tham gia mà không xây năng lực.

Và cân nhắc hỗ trợ phần ít được chú ý: kinh phí để nhà nghiên cứu Việt Nam mời đối tác sang, tổ chức hội thảo trong nước, và chủ trì dự án chung — những việc đặt phía Việt Nam vào vai chủ động.

Với người mới vào nghề

Hợp tác quốc tế bắt đầu từ việc cụ thể, không từ lời mời chung. Đọc bài của nhóm bạn quan tâm, tìm một điểm bạn có thể đóng góp — dữ liệu ở bối cảnh Việt Nam, một phương pháp bạn thạo — rồi đề nghị cụ thể.

Và giữ vai trò trí tuệ trong hợp tác: tham gia vào việc đặt câu hỏi và diễn giải kết quả, không chỉ vào phần thu thập.