Hợp tác quốc tế là con đường thực tế nhất để tiếp cận thiết bị, dữ liệu và kinh nghiệm mà nhóm ở Việt Nam chưa có. Nó cũng là nơi phát sinh những xung đột khó xử lý nhất, và gần như tất cả đều phòng được bằng vài cuộc trao đổi ở đầu.
Tìm đối tác
Cách hiệu quả nhất không phải gửi thư hàng loạt, mà xuất phát từ công việc: đọc kỹ công trình của một nhóm, tìm điểm mà dữ liệu hoặc bối cảnh của bạn bổ sung được cho họ, rồi liên hệ với đề nghị cụ thể.
Hội nghị chuyên ngành vẫn là nơi hình thành nhiều hợp tác nhất, vì trao đổi trực tiếp mười lăm phút thay được nhiều lần thư từ.
Một cách khác thường bị bỏ qua: người Việt đang làm nghiên cứu ở nước ngoài. Họ hiểu cả hai bối cảnh và thường là điểm nối tốt nhất.
Ba thứ phải thống nhất bằng văn bản
Thứ tự tác giả và tiêu chí. Không cần chốt tên cụ thể từ đầu, nhưng cần thống nhất nguyên tắc: đóng góp thế nào thì thành tác giả, ai là tác giả liên hệ, và ai quyết định khi có tranh luận. Đây là nguyên nhân số một của xung đột trong hợp tác.
Quyền với dữ liệu. Ai giữ dữ liệu gốc, ai được dùng cho công bố khác, dùng được trong bao lâu, và có được dùng cho hướng nghiên cứu ngoài đề tài chung không. Nếu dữ liệu thu ở Việt Nam, còn thêm các quy định về chuyển dữ liệu ra nước ngoài cần kiểm.
Phân chia công việc và tiến độ. Ai làm phần nào, mốc nào, và ai chịu trách nhiệm cuối cho từng phần.
Một bản ghi nhớ hai trang là đủ. Điều quan trọng là có văn bản, vì trao đổi miệng nhớ khác nhau sau một năm.
Khác biệt trong cách làm việc
Cách góp ý. Ở nhiều môi trường, phản biện trực tiếp và thẳng là chuẩn nghề nghiệp, không phải thái độ cá nhân. Biết trước điều này tránh được hiểu nhầm.
Cách nói không. Ngược lại, sự dè dặt có thể bị đối tác hiểu là đồng ý. Nếu bạn thấy một mốc không khả thi, nói rõ ngay còn tốt hơn im lặng rồi trễ.
Nhịp làm việc. Kỳ nghỉ, lịch học kỳ, và thời gian phê duyệt hành chính khác nhau nhiều giữa các nước. Đưa vào kế hoạch thay vì giả định.
Phần hành chính hay bị đánh giá thấp
Phê duyệt đạo đức nghiên cứu có thể cần ở cả hai phía, với yêu cầu khác nhau, và mất nhiều tháng.
Nếu có tài trợ, quy định về chi tiêu của nhà tài trợ nào áp dụng cho phần nào phải rõ trước khi tiêu.
Chuyển mẫu vật, thiết bị hoặc dữ liệu cá nhân qua biên giới có quy định riêng. Kiểm trước khi hứa với đối tác.
Giữ hợp tác sống
Lịch họp định kỳ, dù ngắn. Hợp tác chết vì im lặng nhiều hơn vì mâu thuẫn.
Một người ở mỗi bên chịu trách nhiệm điều phối. Khi ai cũng là người liên hệ thì không ai là người liên hệ.
Ghi biên bản ngắn sau mỗi cuộc họp, gồm quyết định và việc được giao. Việc này tốn mười phút và giải quyết được phần lớn tranh luận về "đã thống nhất thế nào".
Khi hợp tác đi chệch
Nếu một bên không thực hiện phần việc, hãy nêu cụ thể và sớm, tham chiếu bản ghi nhớ, thay vì chờ tới lúc viết bài.
Nếu tranh chấp về tác giả, nhiều tạp chí và cơ sở nghiên cứu có hướng dẫn và cơ chế xử lý. Đưa ra cơ chế chính thức tốt hơn giữ trong thư riêng.
Và nếu hợp tác không đi tới đâu, kết thúc rõ ràng — thống nhất ai dùng được phần nào — tốt hơn là để nó trôi vào im lặng, vì dữ liệu ở trạng thái không rõ quyền thì không ai dùng được.
Nhóm nhỏ ở Việt Nam có gì để hợp tác?
Dữ liệu và bối cảnh nghiên cứu tại Việt Nam thường là thứ đối tác nước ngoài không có. Hãy nêu rõ điều đó khi liên hệ thay vì chỉ đề nghị được tham gia.
Thứ tự tác giả nên thống nhất thế nào?
Thống nhất tiêu chí và người quyết định từ đầu, và xem lại khi đóng góp thực tế thay đổi. Nhiều tạp chí có tiêu chí tác giả công khai, dùng làm căn cứ được.
Có cần hợp đồng chính thức không?
Với đề tài có tài trợ hoặc có dữ liệu nhạy cảm thì nên có văn bản do cơ sở ký. Với hợp tác nhỏ thì bản ghi nhớ giữa các nhà nghiên cứu là đủ.
Chuyển dữ liệu ra nước ngoài có bị hạn chế không?
Tuỳ loại dữ liệu và quy định hiện hành; dữ liệu cá nhân và một số loại mẫu vật có quy định riêng. Hãy kiểm với bộ phận quản lý khoa học của cơ sở trước khi cam kết.
