Muốn biết Việt Nam mạnh ở ngành nào, cách khách quan nhất hiện có là đọc dữ liệu công bố quốc tế. Nhưng phải đọc kèm những gì dữ liệu đó không thấy, nếu không sẽ ra kết luận lệch.
Dữ liệu nói được gì
Từ các cơ sở dữ liệu công bố, có thể đếm được: số bài theo lĩnh vực, số bài có tác giả ở Việt Nam, tỉ lệ hợp tác quốc tế, các tổ chức có nhiều công bố, và mức trích dẫn tương đối của từng lĩnh vực.
Ba chỉ số đáng xem cùng nhau: số lượng cho biết quy mô cộng đồng, trích dẫn trung bình cho biết mức được chú ý, và tỉ lệ tác giả đứng đầu là người ở Việt Nam cho biết ai dẫn dắt nghiên cứu.
Chỉ số thứ ba quan trọng mà ít người tính. Một lĩnh vực có nhiều bài nhưng người Việt hầu như chỉ là đồng tác giả phụ thì đó là dấu hiệu tham gia, chưa phải dấu hiệu năng lực dẫn dắt.
Những ngành thường hiện ra rõ
Nhóm khoa học cơ bản như toán và vật lý thường có mặt sớm và có truyền thống lâu, phần vì đây là ngành cần ít thiết bị đắt và dựa nhiều vào năng lực cá nhân.
Nhóm nông nghiệp, thuỷ sản, khoa học môi trường gắn với điều kiện tự nhiên và vấn đề thực tế của Việt Nam, nên có cả ý nghĩa khoa học và ý nghĩa ứng dụng.
Nhóm y tế công cộng và bệnh truyền nhiễm có nhiều hợp tác quốc tế do đặc thù bệnh tật và do các mạng lưới nghiên cứu khu vực.
Nhóm khoa học máy tính và kỹ thuật tăng nhanh trong những năm gần đây cùng với lực lượng được đào tạo ở nước ngoài trở về và với khu vực doanh nghiệp công nghệ.
Đây là bức tranh chung; muốn con số cụ thể thì phải truy vấn dữ liệu tại thời điểm cần và nói rõ nguồn, vì các con số này thay đổi từng năm.
Bốn thiên lệch phải nhớ
Thiên lệch ngôn ngữ: các cơ sở dữ liệu quốc tế chủ yếu thu bài tiếng Anh. Những ngành làm việc bằng tiếng Việt — luật, văn học, sử học, nghiên cứu chính sách trong nước — gần như không xuất hiện, dù có cộng đồng nghiên cứu thật.
Thiên lệch loại đầu ra: sách và chương sách ít được đếm, trong khi ở nhiều ngành xã hội và nhân văn, sách mới là đầu ra chính.
Thiên lệch hợp tác: bài có hợp tác quốc tế thường được trích dẫn nhiều hơn, nên lĩnh vực nào hợp tác nhiều sẽ trông mạnh hơn khi chỉ nhìn trích dẫn.
Thiên lệch tổ chức: tên tổ chức trong dữ liệu hay ghi không thống nhất, nên đếm theo trường dễ sai nếu không làm sạch tên trước.
Những gì không đo được bằng bài báo
Chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp, giống cây trồng được đưa vào sản xuất, tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn chuyên môn ngành y, đóng góp vào xây dựng chính sách — đều là kết quả nghiên cứu và đều nằm ngoài dữ liệu công bố.
Vì vậy khi nói một ngành "mạnh" hay "yếu", nên nói rõ đang đo bằng thước nào. Dùng một thước rồi kết luận về toàn bộ năng lực là cách tạo ra chính sách sai.
Dùng bản đồ này để làm gì
Với người học: biết ngành nào trong nước đã có nhóm nghiên cứu thật để tìm người hướng dẫn, thay vì phải ra nước ngoài mới có chỗ làm việc.
Với trường: thấy mình mạnh ở đâu so với mặt bằng chung, và quyết định đầu tư tập trung thay vì dàn đều.
Với người làm chính sách: phân biệt lĩnh vực cần nuôi dài hạn với lĩnh vực chỉ cần kết nối thêm hợp tác quốc tế.
Lấy dữ liệu công bố ở đâu?
Từ các cơ sở dữ liệu trắc lượng khoa học lớn, trong đó có nguồn mở cho phép truy vấn theo tổ chức và lĩnh vực. Khi công bố số liệu, luôn ghi rõ nguồn và thời điểm truy vấn.
Vì sao cùng một ngành mà hai báo cáo cho số khác nhau?
Vì mỗi cơ sở dữ liệu bao phủ tập tạp chí khác nhau và phân loại lĩnh vực theo cách khác nhau. Chênh lệch là bình thường; điều không chấp nhận được là không nói rõ nguồn.
Ngành khoa học xã hội Việt Nam có thật sự yếu như dữ liệu cho thấy?
Không thể kết luận như vậy từ dữ liệu quốc tế, vì phần lớn đầu ra của các ngành này là sách và bài tiếng Việt — nằm ngoài phạm vi thu thập của các cơ sở dữ liệu đó.
Tỉ lệ hợp tác quốc tế cao là tốt hay đáng lo?
Cả hai. Nó cho thấy khả năng kết nối, nhưng nếu phần lớn bài do đối tác nước ngoài dẫn dắt thì năng lực nội tại chưa tương ứng. Nên xem thêm tỉ lệ tác giả chính là người ở Việt Nam.
