Danh sách và điều lệ các giải thưởng thay đổi theo thời gian — luôn kiểm thông tin trên trang chính thức của cơ quan chủ trì giải.
Giải thưởng xuất hiện thường xuyên trong hồ sơ nhà nghiên cứu, nhưng không phải giải nào cũng mang cùng một ý nghĩa. Phân nhóm trước khi đọc là cách tránh cả hai sai: coi nhẹ và thổi phồng.
Bốn nhóm giải thưởng
Giải thưởng nhà nước về khoa học và công nghệ — xét theo chu kỳ, cho công trình hoặc cụm công trình đã được ứng dụng hoặc có giá trị khoa học lớn. Đây là nhóm có quy trình xét dài và nhiều tầng hội đồng.
Giải thưởng chuyên biệt do quỹ hoặc tổ chức trong nước lập — thường vinh danh công trình xuất sắc trong nghiên cứu cơ bản, hoặc nhà khoa học ở một giai đoạn sự nghiệp cụ thể. Nhóm này thường có tiêu chí gắn với công bố quốc tế.
Giải thưởng cho người trẻ — dành cho nhà khoa học dưới một ngưỡng tuổi, hoặc cho nghiên cứu sinh, giảng viên trẻ. Ý nghĩa nằm ở tiềm năng nhiều hơn ở thành tựu tích lũy.
Giải thưởng quốc tế mà nhà khoa học Việt Nam tham gia — gồm giải của các hội chuyên ngành quốc tế và các giải lớn có phạm vi toàn cầu. Nhóm này khó so sánh trực tiếp với các nhóm trong nước vì tiêu chí và mức cạnh tranh khác hẳn.
Đọc một giải thưởng cho đúng
Hỏi ba câu: ai xét, xét theo tiêu chí gì, và giải được trao cho công trình hay cho con người.
Giải cho công trình nói về một kết quả cụ thể. Giải cho con người nói về đóng góp tích lũy hoặc về tiềm năng. Hai loại này không so được với nhau.
Xem phạm vi: giải cấp trường, cấp ngành, cấp quốc gia, hay quốc tế. Ghi rõ phạm vi là yêu cầu tối thiểu của một hồ sơ trung thực.
Giải thưởng không nói điều gì
Nó không phản ánh toàn bộ năng lực: nhiều nhà nghiên cứu giỏi chưa từng nhận giải, phần vì không nộp hồ sơ, phần vì ngành của họ ít giải.
Nó thiên về các lĩnh vực có kết quả dễ trưng ra. Nghiên cứu nền tảng, nghiên cứu lâu năm chưa ra sản phẩm, hoặc nghiên cứu trong ngành xã hội thường ít có giải để nộp.
Nó cũng phụ thuộc việc có người đề cử. Ở nhiều giải, cá nhân không tự nộp mà cần tổ chức hoặc đồng nghiệp đề cử — điều này bất lợi cho người làm việc độc lập hoặc ở cơ sở nhỏ.
Với người làm nghiên cứu
Nếu ngành bạn có giải phù hợp, việc nộp hồ sơ đáng làm: nó buộc bạn tổng kết công trình một cách hệ thống, và bộ hồ sơ đó dùng lại được cho xét bổ nhiệm hay xin tài trợ.
Nhưng đừng lấy giải làm mục tiêu nghiên cứu. Chọn đề tài theo giá trị khoa học và theo vấn đề thật; giải là kết quả phụ, không phải đích.
Với người đọc hồ sơ
Đọc giải cùng với công bố và với đóng góp thực tế. Một hồ sơ có giải nhưng ít công trình gần đây, hoặc một hồ sơ nhiều công trình mạnh mà không có giải, đều là những trường hợp bình thường cần nhìn tổng thể.
Và cẩn thận với các "giải" do các tổ chức không ai biết cấp, thường kèm phí — đây là biến tướng của cùng một thị trường với tạp chí săn mồi.
Có thể tự nộp hồ sơ xét giải thưởng không?
Tuỳ giải: một số nhận hồ sơ cá nhân, nhiều giải yêu cầu có đề cử từ tổ chức hoặc hội đồng. Đọc điều lệ của từng giải cho năm đó.
Giải thưởng có ảnh hưởng tới xét chức danh không?
Thành tích khoa học được tính theo tiêu chuẩn của hội đồng xét, và giải thưởng thường là một trong các căn cứ. Nhưng công bố và đào tạo vẫn là phần chính.
Nhận được thư mời trao giải kèm phí thì nên làm gì?
Rất nên cảnh giác. Giải thưởng khoa học chính thống không thu phí để được trao. Hãy kiểm cơ quan chủ trì và tra xem ai từng nhận giải đó.
Ngành của tôi không có giải nào phù hợp thì sao?
Điều đó bình thường. Thay vào đó, tập trung vào các hình thức ghi nhận khác trong ngành: được mời báo cáo, tham gia hội đồng, được trích dẫn và sử dụng lại kết quả.
