Thỉnh thoảng một bài báo đã đăng bị rút khỏi tạp chí. Khi tin này tới với công chúng, nó thường được đọc theo một cách: có người đã gian dối.
Thực tế đa dạng hơn, và việc phân biệt được các trường hợp là điều kiện để đọc tin tức khoa học cho đúng.
Các lý do khiến một bài bị rút
Chia thành hai nhóm lớn, với ranh giới khá rõ:
Nhóm lỗi trung thực — tác giả không cố ý làm sai:
Phát hiện lỗi trong mã phân tích làm kết quả đổi. Phát hiện mẫu bị nhiễm hoặc thiết bị hiệu chuẩn sai. Nhầm lẫn trong dữ liệu — hoán đổi nhãn, dùng nhầm phiên bản tệp. Kết luận không còn đứng vững sau khi có thông tin mới.
Trong nhiều trường hợp thuộc nhóm này, chính tác giả là người yêu cầu rút bài — và đó là hành vi đáng trọng, không đáng trách.
Nhóm hành vi sai:
Bịa hoặc sửa dữ liệu. Đạo văn. Xử lý hình ảnh gây hiểu sai. Công bố trùng lặp cùng một kết quả ở nhiều nơi. Vi phạm quy định về đạo đức nghiên cứu — thiếu phê duyệt, thiếu đồng ý của người tham gia.
Và một nhóm thứ ba ở giữa, ngày càng được chú ý: bài được tạo ra bởi các đường dây bán quyền tác giả — không phải sai sót của một cá nhân mà là hoạt động có tổ chức.
Rút bài khác gì với đính chính
Ba mức, theo thứ tự nặng dần:
Đính chính — sửa một lỗi không ảnh hưởng tới kết luận chính. Bài vẫn dùng được.
Bày tỏ quan ngại — tạp chí thông báo có nghi vấn đang được điều tra, nhưng chưa kết luận. Đây là trạng thái trung gian và có thể kéo dài.
Rút bài — kết luận chính không còn đáng tin. Bài vẫn nằm trên trang tạp chí nhưng được đánh dấu rõ ràng.
Một chi tiết quan trọng: bài bị rút không bị xoá. Nó phải còn đó để người đã trích dẫn nó biết được, và để phần ghi lý do rút là một phần của hồ sơ khoa học công khai.
Quy trình thường diễn ra thế nào
Nghi vấn được nêu — bởi người đọc, người bình duyệt sau công bố, hoặc chính tác giả. Tạp chí liên hệ tác giả. Nếu cần, cơ sở nơi tác giả công tác tiến hành điều tra. Tạp chí ra quyết định và đăng thông báo nêu lý do.
Quá trình này thường mất nhiều tháng tới nhiều năm, và đó là một vấn đề thật: trong thời gian đó bài vẫn được đọc và trích dẫn bình thường.
Chất lượng thông báo rút bài cũng rất khác nhau. Một thông báo tốt nêu rõ phần nào sai, ai chịu trách nhiệm, và tác giả có đồng ý không. Một thông báo chỉ ghi "theo yêu cầu của tác giả" không cho người đọc biết gì.
Vì sao bài đã rút vẫn được trích dẫn
Hiện tượng này phổ biến hơn nhiều người nghĩ, và có ba nguyên nhân:
Bản đã tải về không mang nhãn. Người tải tệp từ trước không thấy thông báo rút.
Bản lưu ở các nơi khác — kho lưu trữ, trang cá nhân, các bản sao — thường không được cập nhật.
Trích dẫn dây chuyền. Người ta trích dẫn theo một bài khác đã trích dẫn nó, mà không đọc bản gốc.
Nguyên nhân thứ ba là nguyên nhân đáng lo nhất, vì nó nghĩa là một kết quả sai tiếp tục lan truyền qua các bài trung gian ngay cả khi nguồn đã bị gỡ.
Cách kiểm trước khi trích dẫn
Ba việc, mất vài phút:
Mở bài trên trang chính thức của tạp chí, không đọc bản đã tải về từ lâu. Thông báo rút hoặc quan ngại hiện ở đó.
Kiểm qua các cơ sở dữ liệu trích dẫn — chúng thường gắn nhãn trạng thái của bài.
Với các bài cũ và quan trọng cho lập luận của mình, kiểm lại một lần trước khi nộp bản thảo — trạng thái có thể đã đổi kể từ khi bạn đọc.
Số bài bị rút tăng: nên đọc thế nào
Số lượng bài bị rút tăng đáng kể trong những năm gần đây, và điều này được đưa tin theo hai cách trái ngược: như dấu hiệu khoa học đang xuống cấp, hoặc như dấu hiệu cơ chế tự sửa đang hoạt động tốt hơn.
Cả hai đều có phần đúng, và chúng không loại trừ nhau. Số bài công bố tăng nhanh, công cụ phát hiện tốt hơn, cộng đồng chú ý hơn — đó là các yếu tố làm tăng số phát hiện. Đồng thời, áp lực công bố và sự tồn tại của các đường dây bán bài là các yếu tố làm tăng số vi phạm thật.
Điều đáng giữ khi đọc tin về một bài bị rút: đọc thông báo rút, không đọc tiêu đề bản tin. Thông báo nêu lý do cụ thể, và lý do đó quyết định cách nên hiểu sự việc — bao gồm cả khả năng đây là một nhà khoa học đã tự nhận ra lỗi của mình và làm điều đúng đắn.
Bài bị rút có nghĩa là tác giả gian lận không?
Không nhất thiết — nhiều trường hợp là lỗi trung thực như lỗi mã phân tích, mẫu bị nhiễm, hay nhầm phiên bản dữ liệu, và chính tác giả là người yêu cầu rút.
Rút bài khác đính chính thế nào?
Đính chính sửa lỗi không ảnh hưởng kết luận chính; bày tỏ quan ngại là trạng thái đang điều tra; rút bài nghĩa là kết luận chính không còn đáng tin.
Vì sao bài đã rút vẫn được trích dẫn?
Bản tải về từ trước không mang nhãn, các bản lưu ở nơi khác không được cập nhật, và trích dẫn dây chuyền theo bài khác mà không đọc bản gốc.
Nên kiểm thế nào trước khi trích dẫn?
Mở bài trên trang chính thức của tạp chí thay vì đọc bản tải từ lâu, và kiểm lại các bài quan trọng một lần nữa trước khi nộp bản thảo.
